ఇరిడియం యొక్క రసాయన స్వభావం
ఇరిడియం (Ir), పరమాణు సంఖ్య 77తో, అత్యంత సాంద్రమైన, గట్టిదైన మరియు తుప్పు నిరోధకత కలిగిన పరివర్తన లోహం. ఇది ప్లాటినం గ్రూప్ లోహాలలో (PGMs) ఒకటి మరియు తెలిసిన లోహాలలో అత్యంత తుప్పు నిరోధకత కలిగిన వాటిలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. దీని పేరు గ్రీకు దేవత ఐరిస్ నుండి వచ్చింది, ఇది దాని సమ్మేళనాల అద్భుతమైన రంగులను సూచిస్తుంది.
నీటితో క్రియాశీలత
ఇరిడియం నీటితో అసాధారణంగా తక్కువ క్రియాశీలతను ప్రదర్శిస్తుంది. అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కూడా ఇది నీటితో లేదా ఆవిరితో చర్య జరపదు. నీటి వాతావరణాలకు ఈ విశేషమైన నిరోధకత ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం, ఇది తుప్పు ఒక ప్రధాన ఆందోళన కలిగించే అత్యంత డిమాండ్ ఉన్న అనువర్తనాలలో దీని ఉపయోగంకు దోహదపడుతుంది.
గాలి (ఆక్సిజన్) తో క్రియాశీలత
గాలి, ముఖ్యంగా ఆక్సిజన్తో ఇరిడియం యొక్క క్రియాశీలత కూడా చాలా తక్కువ. పరిసర ఉష్ణోగ్రతల వద్ద, ఇరిడియం గాలిలో ఆక్సీకరణం చెందదు లేదా రంగు మారదు. ఈ నిష్క్రియాత్మకత దీనిని అత్యంత స్థిరంగా చేస్తుంది. అయినప్పటికీ, చాలా అధిక ఉష్ణోగ్రతలకు (సాధారణంగా 1100°C కంటే ఎక్కువ) వేడి చేసినప్పుడు, ఇరిడియం ఆక్సిజన్తో నెమ్మదిగా చర్య జరిపి ఇరిడియం డయాక్సైడ్ (IrO₂) వంటి ఇరిడియం ఆక్సైడ్లను ఏర్పరుస్తుంది. ఈ ఆక్సీకరణం ఆక్సిజన్ లేనప్పుడు మరింత వేడి చేస్తే సాధారణంగా తిరగబడేది (reversible).
విషపూరితత్వం
దాని లోహ రూపంలో, ఇరిడియం సాధారణంగా విషపూరితం కానిదిగా పరిగణించబడుతుంది. దాని నిష్క్రియాత్మకత అంటే అది జీవ వ్యవస్థలతో సులభంగా చర్య జరపదు. అయినప్పటికీ, అనేక భారీ లోహాల మాదిరిగానే, కొన్ని ఇరిడియం సమ్మేళనాలు, ముఖ్యంగా అధిక ఆక్సీకరణ స్థితులలో ఉన్నవి, విషపూరితత్వాన్ని ప్రదర్శించగలవు మరియు తగిన జాగ్రత్తలతో నిర్వహించబడాలి.
రేడియోధార్మికత
సహజంగా లభించే ఇరిడియం రెండు స్థిరమైన ఐసోటోప్లతో కూడి ఉంటుంది: ఇరిడియం-191 మరియు ఇరిడియం-193. అందువల్ల, సహజంగా లభించే ఇరిడియం రేడియోధార్మికతను కలిగి ఉండదు. అయినప్పటికీ, ఇరిడియం యొక్క అనేక కృత్రిమ రేడియోధార్మిక ఐసోటోప్లు ప్రయోగశాలలలో ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి, ఇరిడియం-192 వంటివి, ఇవి పారిశ్రామిక రేడియోగ్రఫీ మరియు బ్రాచిథెరపీ (ఒక రకమైన రేడియేషన్ థెరపీ)లో ఉపయోగించబడతాయి.
మండే స్వభావం
ఇరిడియం ఒక లోహం మరియు మండే స్వభావం లేదు. సాధారణ పరిస్థితులలో, లేదా తీవ్రమైన వేడిలో కూడా ఇది మంటలు అంటుకోదు లేదా దహనాన్ని కొనసాగించదు, మండే స్వభావాన్ని ప్రదర్శించదు.
ఉదాహరణ రసాయన చర్య
దాని అత్యంత నిష్క్రియాత్మకత కారణంగా, ఇరిడియం యొక్క ప్రత్యక్ష రసాయన చర్యలు తరచుగా చాలా నిర్దిష్టమైన మరియు కఠినమైన పరిస్థితులకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడతాయి. ఒక ముఖ్యమైన చర్య అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద హాలోజెన్లతో దాని పరస్పర చర్యను కలిగి ఉంటుంది.
క్లోరిన్ వాయువుతో చర్య: ఇరిడియం క్లోరిన్ వాయువు (Cl₂) తో 450-500°C ఉష్ణోగ్రతల వద్ద వేడి చేసినప్పుడు ఇరిడియం(III) క్లోరైడ్ (IrCl₃) ను ఏర్పరచడానికి చర్య జరుపుతుంది. ఈ చర్య ఉదాత్త లోహాలు కూడా తగినంత శక్తివంతమైన పరిస్థితులలో అత్యంత క్రియాశీలక అలోహాలతో చర్య జరపగలవని చూపిస్తుంది.
2 Ir (s) + 3 Cl₂ (g) → 2 IrCl₃ (s)
దాని పరిమిత ప్రత్యక్ష క్రియాశీలత ఉన్నప్పటికీ, ఇరిడియం దాని స్థిరత్వం మరియు ఎలక్ట్రానిక్ లక్షణాల కారణంగా ఉత్ప్రేరకంగా లేదా ఉత్ప్రేరకాలలో మిశ్రమ లోహంగా విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఉదాహరణకు, ఇరిడియం-ఆధారిత ఉత్ప్రేరకాలు వివిధ పారిశ్రామిక ప్రక్రియలలో ఉపయోగించబడుతున్నాయి, ఇందులో పెట్రోకెమికల్ పరిశ్రమ మరియు పర్యావరణ నియంత్రణలకు సంబంధించినవి ఉన్నాయి, వాహనాల కోసం ఉత్ప్రేరక కన్వర్టర్లు వంటివి, ఇవి కాలుష్య ఉద్గారాలను తగ్గించడానికి భారతదేశంలో ఎక్కువగా సాధారణం అవుతున్నాయి.