आर्गॉन म्हणजे काय?
अशा वायूची कल्पना करा जो अविश्वसनीयपणे स्थिर आहे आणि इतर घटकांशी मिसळल्याशिवाय किंवा प्रतिक्रिया न देता स्वतःच अस्तित्वात राहण्यास प्राधान्य देतो. आर्गॉन नेमका तोच आहे! तो नोबल वायू नावाच्या घटकांच्या विशेष गटाशी संबंधित आहे, जे त्यांच्या निष्क्रियतेसाठी किंवा कमी प्रतिक्रियाशीलतेसाठी ओळखले जातात. आर्गॉन आपल्या सभोवतालच्या हवेत नैसर्गिकरित्या उपस्थित आहे, जो पृथ्वीच्या वातावरणाचा सुमारे ०.९३% भाग बनवतो. तो अदृश्य आहे, त्याला वास नाही आणि चवही नाही.
आर्गॉनचा शोध
दीर्घकाळापासून, शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास होता की वातावरण प्रामुख्याने नायट्रोजन आणि ऑक्सिजनचे बनलेले आहे. तथापि, १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, लॉर्ड रेले आणि विल्यम रामसे या दोन प्रतिष्ठित शास्त्रज्ञांनी एक लहान पण सततची विसंगती पाहिली. ब्रिटिश भौतिकशास्त्रज्ञ लॉर्ड रेले यांनी असे निरीक्षण केले की हवेतून काढलेला नायट्रोजन रासायनिक संयुगेपासून तयार केलेल्या नायट्रोजनपेक्षा किंचित अधिक दाट होता. या गोंधळात टाकणाऱ्या फरकामुळे असे सूचित झाले की हवेत दुसरा अज्ञात, जड वायू होता.
एकत्र काम करत, लॉर्ड रेले आणि स्कॉटिश रसायनशास्त्रज्ञ विल्यम रामसे यांनी हवेच्या नमुन्यातून ऑक्सिजन, कार्बन डायऑक्साईड आणि नायट्रोजनसारखे सर्व ज्ञात वायू काळजीपूर्वक काढून टाकले. जे शिल्लक राहिले ते एका लहान प्रमाणात वायू होते जे त्यांनी प्रयत्न केलेल्या इतर कोणत्याही घटकांशी प्रतिक्रिया देण्यास ठामपणे नकार देत होते. १८९४ मध्ये, त्यांनी या नवीन, निष्क्रिय घटकाच्या शोधाची घोषणा केली, ज्याला त्यांनी आर्गॉन असे नाव दिले.
नावात काय आहे?
“आर्गॉन” हे नाव त्याच्या निष्क्रिय स्वभावाला पूर्णपणे प्रतिबिंबित करते. हे “आर्गोस” या ग्रीक शब्दावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ “निष्क्रिय” किंवा “आळशी” आहे. हे आर्गॉनच्या इतर घटकांसह रासायनिक संयुगे तयार करण्याच्या अनिच्छेचे अचूक वर्णन करते.
आर्गॉनबद्दल त्वरित तथ्ये
- नायट्रोजन आणि ऑक्सिजननंतर, आर्गॉन पृथ्वीच्या वातावरणातील तिसरा सर्वात जास्त प्रमाणात आढळणारा वायू आहे.
- हे इलेक्ट्रिक लाइट बल्बमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते, जसे की अनेक भारतीय घरांमध्ये आणि पथदीपांमध्ये आढळणारे, फिलामेंटला लवकर जळण्यापासून वाचवण्यासाठी, ज्यामुळे बल्बचे आयुष्य वाढते.
- वेल्डर वेल्डिंग आर्कभोवती एक निष्क्रिय संरक्षक वातावरण तयार करण्यासाठी वारंवार आर्गॉन वायूचा वापर करतात. हे गरम धातूला हवेतील ऑक्सिजन आणि नायट्रोजनशी प्रतिक्रिया देण्यापासून प्रतिबंधित करते, ज्यामुळे भारतातील विविध उद्योगांमध्ये मजबूत आणि स्वच्छ वेल्डिंग सुनिश्चित होते.
- आर्गॉनचा वापर दुहेरी काचेच्या खिडक्यांमध्ये इन्सुलेटिंग वायू म्हणून केला जातो. काचेच्या पट्ट्यांमध्ये अडकलेला आर्गॉन उष्णता हस्तांतरण कमी करण्यास मदत करतो, ज्यामुळे इमारती अधिक ऊर्जा-कार्यक्षम बनतात, जे विविध भारतीय हवामानातील तापमान व्यवस्थापनासाठी फायदेशीर आहे.
- त्याच्या निष्क्रियतेमुळे, आर्गॉन प्रयोगशाळा आणि औद्योगिक प्रक्रियेतील संवेदनशील सामग्री हाताळण्यासाठी सुरक्षित वातावरण प्रदान करतो, ज्यामुळे अवांछित रासायनिक अभिक्रिया टाळता येतात.