कॅल्शियम समजून घेणे: एक आवश्यक घटक
कॅल्शियम हे ‘Ca’ या चिन्हाने दर्शविले जाणारे एक रासायनिक मूलद्रव्य आहे. हे एक अल्कधर्मी मृदा धातू आहे, म्हणजे आवर्त सारणीच्या गट २ मध्ये आढळणारा एक क्रियाशील धातू आहे. त्याच्या शुद्ध स्वरूपात, कॅल्शियम हा एक मऊ, चांदीसारखा पांढरा धातू आहे जो हवेच्या संपर्कात आल्यावर लवकर कलंकित होतो आणि एक निस्तेज, राखाडी थर तयार करतो. त्याच्या उच्च क्रियाशीलतेमुळे ते निसर्गात कधीही शुद्ध धातू म्हणून आढळत नाही. त्याऐवजी, ते इतर घटकांसोबत सहजपणे एकत्र येऊन विविध संयुगे तयार करते.
कॅल्शियमचा शोध सर हम्फ्री डेवी यांनी १८०८ मध्ये लावला असे मानले जाते. त्यांनी चुना (कॅल्शियम ऑक्साईड) आणि मर्क्युरिक ऑक्साईडच्या मिश्रणाच्या इलेक्ट्रोलायसिसद्वारे शुद्ध धातू यशस्वीरित्या वेगळा केला. या महत्त्वपूर्ण कार्यामुळे अनेक मूलद्रव्यांना समजून घेण्याचा मार्ग मोकळा झाला, जी यापूर्वी केवळ त्यांच्या संयुग स्वरूपात ज्ञात होती.
“कॅल्शियम” हे नाव लॅटिन शब्द “calx” वरून आले आहे, ज्याचा अर्थ “चुना” असा आहे. हे नाव या वस्तुस्थितीला प्रतिबिंबित करते की कॅल्शियमची संयुगे, विशेषतः कॅल्शियम ऑक्साईड (चुना), हे मूलद्रव्य वेगळे होण्यापूर्वी हजारो वर्षांपासून मानवाद्वारे ज्ञात आणि वापरले जात होते. प्राचीन काळात चुना बांधकाम, इमारत साहित्य म्हणून आणि शेतीत वापरला जात असे.
कॅल्शियमबद्दल त्वरित तथ्ये
- कॅल्शियम हे पृथ्वीच्या कवचातील वस्तुमानानुसार पाचवे सर्वात मुबलक मूलद्रव्य आहे. हे चुनखडी, जिप्सम आणि फ्लोराईट यांसारख्या खनिजांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वितरित आहे, जे सर्व भारतातल्या विविध प्रदेशांमध्ये आढळतात.
- हे मानव आणि प्राण्यांसाठी एक महत्त्वाचे पोषक तत्व आहे, जे मजबूत हाडे आणि दातांच्या निर्मितीमध्ये आणि देखभालीमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. मानवी शरीरातील ९९% पेक्षा जास्त कॅल्शियम हाडे आणि दातांमध्ये साठवले जाते.
- सांगाड्याच्या रचनेव्यतिरिक्त, कॅल्शियम आयन स्नायूंच्या आकुंचनासाठी, मज्जातंतू आवेग संक्रमणासाठी, रक्त गोठण्यासाठी आणि अनेक एन्झाईम्सच्या योग्य कार्यासाठी आवश्यक आहेत.
- भारतातील कॅल्शियमच्या सामान्य आहारातील स्त्रोतांमध्ये दूध आणि पनीर व दही यांसारखे दुग्धजन्य पदार्थ, पालेभाज्या आणि नाचणी (फिंगर मिलेट) यांसारखी विशिष्ट धान्ये यांचा समावेश आहे.
- औद्योगिकदृष्ट्या, कॅल्शियम संयुगे मोठ्या प्रमाणात वापरली जातात. कॅल्शियम कार्बोनेट हा सिमेंटचा मुख्य घटक आहे आणि काच व स्टीलच्या निर्मितीमध्ये याचा वापर होतो. जिप्सम (कॅल्शियम सल्फेट) प्लास्टर ऑफ पॅरिस बनवण्यासाठी वापरले जाते, हे एक बांधकाम आणि मोडलेल्या हाडांसाठी प्लास्टर बनवण्यासाठी सामान्यतः वापरले जाणारे साहित्य आहे.