कॅडमियमचा परिचय: चंदेरी मूलद्रव्य
कॅडमियम, ज्याचे रासायनिक चिन्ह Cd आणि अणुक्रमांक 48 आहे, हे एक मऊ, लवचिक, तन्य आणि चंदेरी-पांढरे धातू आहे. ते जस्त (झिंक) आणि पारा (मर्क्युरी) यांच्यासोबत आवर्त सारणीच्या 12 व्या गटामध्ये येते. त्याच्या शुद्ध स्वरूपात, कॅडमियम चाकूने सहज कापता येते.
कॅडमियमचा शोध
कॅडमियम या मूलद्रव्याचा शोध 1817 मध्ये जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ फ्रेडरिक स्ट्रोमेयर यांनी लावला. त्यांना ते जस्त कार्बोनेटमध्ये (कॅलामाईन म्हणूनही ओळखले जाते) अशुद्धता म्हणून सापडले, जे औषधी हेतूंसाठी वापरले जात होते. त्यावेळी, फार्मासिस्टना संशय होता की कॅलामाईनचे काही गट दूषित झाले आहेत कारण ते गरम केल्यावर पिवळे पडत होते, जे शुद्ध जस्त कार्बोनेटचे वैशिष्ट्य नव्हते. स्ट्रोमेयर यांनी या पिवळसर नमुन्यांमधून नवीन मूलद्रव्य वेगळे केले आणि त्याला एक विशिष्ट धातूचा पदार्थ म्हणून ओळखले.
नावाचा उगम
“कॅडमियम” हे नाव लॅटिन शब्द “कॅडमिया” (cadmia) आणि प्राचीन ग्रीक शब्द “कॅडमिया” (kadmeia) यापासून आले आहे, जे कॅलामाईनला (calamine) संदर्भित करते, ज्यापासून जस्त (झिंक) काढले जात असे. कॅलामाईन (calamine) अनेकदा थेब्सजवळील (Thebes) गुहांमध्ये आढळत असे, हे एक प्राचीन ग्रीक शहर आहे ज्याची स्थापना पौराणिक नायक कॅडमसने (Cadmus) केली असे मानले जाते. अशा प्रकारे, या मूलद्रव्याचे नाव त्याच्या शोधास कारणीभूत ठरलेल्या खनिजावरून ठेवण्यात आले.
कॅडमियमबद्दल काही जलद तथ्ये
- कॅडमियम अत्यंत विषारी आहे आणि अगदी कमी प्रमाणातही त्याच्या संपर्कात आल्यास सजीवांना हानिकारक ठरू शकते.
- ते अनेकदा जस्ताच्या धातुकांसोबत आढळते, उदाहरणार्थ, भारतातील राजस्थानसारख्या भागांमध्ये जिथे जस्ताचे मोठे साठे आहेत.
- कॅडमियम संयुगे चमकदार लाल, नारंगी आणि पिवळ्या रंगाची रंगद्रव्ये तयार करण्यासाठी ओळखली जातात, जी ऐतिहासिकदृष्ट्या रंग आणि प्लॅस्टिकमध्ये वापरली जात होती, परंतु विषारीपणामुळे त्यांचा वापर आता प्रतिबंधित आहे.
- कॅडमियमचा एक महत्त्वाचा उपयोग निकेल-कॅडमियम (NiCd) रिचार्ज करण्यायोग्य बॅटरीजच्या उत्पादनात आहे, जरी पर्यावरणीय चिंतेमुळे त्यांचा वापर हळूहळू बंद केला जात आहे.
- कॅडमियम न्यूट्रॉनचे उत्कृष्ट शोषण करते, ज्यामुळे ते अणुभट्ट्यांमधील नियंत्रण कांड्यांमध्ये (control rods) अणू विखंडन प्रक्रिया नियंत्रित करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.