कोपर्निशियम (Cn) बद्दल
कोपर्निशियम हे Cn हे चिन्ह असलेले आणि अणुक्रमांक 112 असलेले एक कृत्रिम रासायनिक मूलद्रव्य आहे. हे एक अतिजड मूलद्रव्य आहे, याचा अर्थ त्याचा अणुक्रमांक खूप जास्त आहे. दैनंदिन जीवनात किंवा पृथ्वीच्या कवचात सामान्यतः आढळणाऱ्या मूलद्रव्यांच्या विपरीत, कोपर्निशियम नैसर्गिकरित्या अस्तित्वात नाही. ते केवळ प्रयोगशाळांमध्ये अणुकेंद्री प्रक्रियेद्वारे (nuclear reactions) तयार केले जाते.
शोध आणि संश्लेषण
कोपर्निशियमचे पहिले संश्लेषण 1996 मध्ये जर्मनीतील डार्मस्टॅड येथील गेसेलशाफ्ट फुर श्वेरियोनेनफोरशुंग (GSI) येथे प्रोफेसर सिगर्ड हॉफमन यांच्या नेतृत्वाखालील शास्त्रज्ञांच्या संघाने केले होते. हे मूलद्रव्य लीड-208 लक्ष्यावर (target) वेगवान झिंक-70 आयनचा मारा करून तयार केले गेले. या प्रक्रियेमध्ये दोन हलक्या मूलद्रव्यांच्या अणुकेंद्रांचे (nuclei) एकत्रीकरण करून एक जड मूलद्रव्य तयार करणे समाविष्ट आहे. कोपर्निशियमचे अस्तित्व त्याच्या किरणोत्सारी क्षय उत्पादनांच्या (decay products) शोधाद्वारे निश्चित केले गेले. 2010 मध्ये पोलिश खगोलशास्त्रज्ञ निकोलस कोपर्निकस यांच्या नावावरून याला अधिकृतपणे नाव देण्यात आले.
नैसर्गिकरित्या आढळणे आणि विपुलता
कोपर्निशियम पृथ्वीवर नैसर्गिकरित्या आढळत नाही. ते पृथ्वीच्या कवचात, महासागरांमध्ये किंवा वातावरणात आढळत नाही. त्याची निर्मिती केवळ विशेष वैज्ञानिक सुविधांपुरती मर्यादित आहे, ज्या अणु संलयन प्रतिक्रिया (nuclear fusion reactions) घडवून आणू शकतात. त्याच्या कृत्रिम स्वरूपामुळे आणि जलद क्षय (rapid decay) होत असल्यामुळे, ते कोणत्याही भौगोलिक ठिकाणी, ज्यात भारत किंवा जगात इतरत्र कुठेही, उत्खनन (mined), काढले (extracted) किंवा सापडले जाऊ शकत नाही.
गुणधर्म आणि स्थिरता
कोपर्निशियम हे अत्यंत किरणोत्सारी मूलद्रव्य आहे. त्याचे सर्वात स्थिर ज्ञात समस्थानिक (isotope), कोपर्निशियम-285 ($^{285}$Cn), हे खूप कमी अर्धायुष्य (half-life) असलेले असून ते सेकंदात मोजले जाते. इतर समस्थानिकांचे अर्धायुष्य याहूनही कमी असते, जे अनेकदा मिलिसेकंदात असते. या तीव्र अस्थिरतेमुळे कोपर्निशियमची कोणतीही तयार केलेली मात्रा जलद किरणोत्सारी क्षय (radioactive decay) होऊन इतर, हलक्या मूलद्रव्यांमध्ये रूपांतरित होते. या क्षणभंगुर अस्तित्वामुळे ते मोठ्या प्रमाणात (macroscopic quantities) गोळा करणे, साठवणे किंवा अभ्यासणे अशक्य होते. कोपर्निशियमचे गुणधर्म प्रामुख्याने त्याच्या क्षय साखळींच्या (decay chains) विश्लेषणाद्वारे आणि आवर्त सारणीतील (periodic table) त्याच्या स्थानावर आधारित सैद्धांतिक अंदाजांद्वारे अप्रत्यक्षपणे अभ्यासले जातात.
उपयोग आणि औद्योगिक अनुप्रयोग
त्याच्या कृत्रिम स्वरूपामुळे, तीव्र किरणोत्साराने (extreme radioactivity) आणि अत्यंत कमी अर्धायुष्यामुळे (incredibly short half-life), कोपर्निशियमचा कोणताही सामान्य, दैनंदिन उपयोग नाही. त्याला कोणतेही औद्योगिक अनुप्रयोग (industrial applications) नाहीत. ते उत्पादन, तंत्रज्ञान, औषध किंवा कोणत्याही व्यावसायिक उत्पादनात वापरले जात नाही. तयार केलेली अल्प मात्रा (minute quantities) आणि त्यांचा जलद क्षय (rapid decay) यामुळे कोणताही व्यावहारिक उपयोग अशक्य होतो. कोपर्निशियमवरील संशोधन पूर्णपणे वैज्ञानिक आहे, जे आवर्त सारणीच्या (periodic table) मर्यादा, अतिजड अणुकेंद्रांचे (superheavy nuclei) वर्तन आणि अणूतील मूलभूत शक्ती (fundamental forces) समजून घेण्यावर केंद्रित आहे. त्यामुळे, भारतात किंवा इतर कोणत्याही देशात कोपर्निशियमच्या वापराची किंवा निष्कर्षण (extraction) ची कोणतीही विशिष्ट उदाहरणे नाहीत।