डब्नियम काय आहे?
डब्नियम हा एक आकर्षक घटक आहे, जरी तो पृथ्वीवर नैसर्गिकरित्या कुठेही आढळत नाही. हा एक कृत्रिम घटक आहे, याचा अर्थ तो शास्त्रज्ञांद्वारे प्रयोगशाळांमध्ये शक्तिशाली कण प्रवेगकांचा (particle accelerators) वापर करून तयार केला जातो. तो ट्रान्सॲक्टिनाइड घटकांच्या गटाशी संबंधित आहे आणि तो अत्यंत किरणोत्सर्गी आहे, जो खूप लवकर इतर घटकांमध्ये विघटित होतो. तो कृत्रिम असल्याने आणि इतक्या वेगाने विघटित होत असल्याने, डब्नियमचे नैसर्गिक साठे नाहीत, जसे की ओडिशा किंवा कर्नाटकसारख्या राज्यांमधील खाणींमध्ये सापडणारे लोह किंवा कोलारमध्ये सापडणारे सोने.
डब्नियमचा शोध कोणी लावला?
डब्नियमचा शोध हा 1960 आणि 1970 च्या दशकात दोन प्रमुख वैज्ञानिक संशोधन केंद्रांमध्ये वादाचा विषय होता. रशियातील डब्ना येथील जॉइंट इन्स्टिट्यूट फॉर न्यूक्लियर रिसर्च (JINR) मधील शास्त्रज्ञ आणि कॅलिफोर्निया, यूएसए येथील लॉरेन्स बर्केले प्रयोगशाळेतील संशोधक या दोघांनीही हा नवीन घटक तयार केल्याचा दावा केला होता. सखोल पुनरावलोकन केल्यानंतर, रासायनिक नामकरणावरील जागतिक प्राधिकरण असलेल्या इंटरनॅशनल युनियन ऑफ प्योर अँड अप्लाईड केमिस्ट्री (IUPAC) ने 1997 मध्ये डब्ना संघाला अधिकृतपणे या शोधाचे श्रेय दिले.
त्याच्या नावाचा अर्थ काय आहे?
या घटकाला रशियातील डब्ना शहराच्या सन्मानार्थ “डब्नियम” (प्रतीक Db) असे नाव देण्यात आले. हे शहर जॉइंट इन्स्टिट्यूट फॉर न्यूक्लियर रिसर्च (JINR) चे घर आहे, जिथे हा घटक यशस्वीरित्या संश्लेषित (synthesized) आणि ओळखला गेला. हे नाव या संस्थेतील शास्त्रज्ञांनी अतिजड घटकांच्या संशोधनाच्या क्षेत्रात दिलेल्या महत्त्वपूर्ण योगदानाला आदरांजली वाहते.
डब्नियमबद्दल पाच त्वरित तथ्ये
- त्याचा अणुक्रमांक 105 आहे, याचा अर्थ त्याच्या केंद्रकात 105 प्रोटॉन आहेत.
- डब्नियम हा एक कृत्रिम घटक आहे, जो निसर्गात कधीही आढळत नाही.
- तो अत्यंत किरणोत्सर्गी आहे, त्याचा सर्वात स्थिर समस्थानिक, डब्नियम-268, चे अर्धायुष्य (half-life) फक्त सुमारे 28 तास आहे. इतर समस्थानिक खूप वेगाने, अनेकदा मिलीसेकंद किंवा सेकंदात विघटित होतात.
- डब्नियमचे फक्त काही अणूच कधी तयार झाले आहेत, ज्यामुळे तो सर्वात दुर्मिळ घटकांपैकी एक आहे.
- त्याच्या अत्यंत अस्थिरतेमुळे आणि तयार केलेल्या अत्यल्प प्रमाणामुळे, डब्नियमचे दैनंदिन जीवनात कोणतेही व्यावहारिक उपयोग नाहीत.