फ्लेरोव्हियम: प्रयोगशाळेत जन्माला आलेला घटक
फ्लेरोव्हियम (Fl) हे 114 अणुक्रमांक असलेले एक रासायनिक घटक आहे. हे एक कृत्रिम घटक आहे, याचा अर्थ ते पृथ्वीवर नैसर्गिकरित्या आढळत नाही. त्याऐवजी, ते प्रयोगशाळांमध्ये जटिल आण्विक अभिक्रियांद्वारे कृत्रिमरित्या तयार केले जाते. अति-जड घटकांपैकी एक असल्यामुळे, फ्लेरोव्हियम अत्यंत अस्थिर आणि किरणोत्सर्गी आहे, इतर घटकांमध्ये विघटित होण्यापूर्वी ते खूप कमी काळासाठी अस्तित्वात असते. त्याच्या कमी आयुष्यामुळे आणि कमी प्रमाणात उत्पादनामुळे, त्याच्या रासायनिक गुणधर्मांचा थेट अभ्यास करणे कठीण आहे आणि ते मोठ्या प्रमाणात सैद्धांतिक अंदाजांवर आधारित आहेत.
शोध आणि नामकरण
फ्लेरोव्हियम घटकाचे संश्लेषण प्रथम 1999 मध्ये दुबना, रशिया येथील जॉइंट इन्स्टिट्यूट फॉर न्यूक्लियर रिसर्च (JINR) मधील शास्त्रज्ञांच्या संघाने, लॉरेन्स लिव्हरमोर नॅशनल लॅबोरेटरी (LLNL) मधील अमेरिकन शास्त्रज्ञांच्या सहकार्याने केले. संघाने प्लुटोनियम-244 लक्ष्यांना वेगवान कॅल्शियम-48 आयनांनी (ions) bombarded करून हे साध्य केले.
“फ्लेरोव्हियम” हे नाव शोधकर्त्यांनी प्रस्तावित केले आणि 2012 मध्ये इंटरनॅशनल युनियन ऑफ प्युअर अँड अप्लाईड केमिस्ट्री (IUPAC) द्वारे अधिकृतपणे मंजूर करण्यात आले. हे नाव जॉर्जी निकोलेयेविच फ्लेरोव्ह (1913–1990) या प्रतिष्ठित सोव्हिएत भौतिकशास्त्रज्ञाच्या सन्मानार्थ ठेवण्यात आले आहे. फ्लेरोव्ह हे अण्विक भौतिकशास्त्राचे (nuclear physics) प्रणेते होते, स्वयंस्फूर्त विखंडन (spontaneous fission) समजून घेण्यात त्यांच्या महत्त्वपूर्ण योगदानासाठी आणि अनेक अति-जड घटकांच्या शोधात त्यांच्या भूमिकेसाठी ते ओळखले जातात. JINR मधील फ्लेरोव्ह लॅबोरेटरी ऑफ न्यूक्लियर रिॲक्शन्स (FLNR), जिथे फ्लेरोव्हियमचे संश्लेषण झाले, त्याला देखील त्यांच्या सन्मानार्थ नाव देण्यात आले आहे.
फ्लेरोव्हियमची प्रमुख वैशिष्ट्ये
- कृत्रिम उत्पत्ती: फ्लेरोव्हियम पूर्णपणे मानवनिर्मित आहे आणि निसर्गात अस्तित्वात नाही. हलक्या घटकांच्या केंद्रकांचे (nuclei) एकत्रीकरण करून ते संश्लेषित केले जाते.
- अणुक्रमांक 114: याचा अर्थ असा की फ्लेरोव्हियमच्या प्रत्येक अणूमध्ये त्याच्या केंद्रकात (nucleus) 114 प्रोटॉन असतात. त्याचे रासायनिक चिन्ह Fl आहे.
- अत्यंत किरणोत्सर्गी: फ्लेरोव्हियमचे सर्व समस्थानिके (isotopes) अत्यंत किरणोत्सर्गी आहेत, इतर घटकांमध्ये वेगाने विघटित होतात. या कमी अस्तित्वामुळे त्याचा अभ्यास करणे विशेषतः आव्हानात्मक ठरते.
- अत्यंत कमी अर्ध-आयुष्य (Half-Life): सर्वात स्थिर ज्ञात समस्थानिक, फ्लेरोव्हियम-289, चे अर्ध-आयुष्य अंदाजे 2.6 सेकंद आहे. याचा अर्थ असा की दिलेल्या नमुन्याचा अर्धा भाग फक्त दोन सेकंदांपेक्षा जास्त वेळेत विघटित होईल.
- अंदाजित अस्थिरता (Volatility): सैद्धांतिक मॉडेल्सच्या आधारावर, शास्त्रज्ञांचा अंदाज आहे की फ्लेरोव्हियम खूप अस्थिर धातू म्हणून वागू शकते, संभाव्यतः ते सामान्य तापमानावर निष्क्रिय वायू (noble gas) किंवा द्रव म्हणून देखील कार्य करू शकते, जे एका जड घटकासाठी असामान्य असेल.