हेलियमचे अनावरण: सर्वात हलका नोबेल वायू
हेलियम हा एक उल्लेखनीय रासायनिक घटक आहे, ज्याला नोबेल वायू म्हणून वर्गीकृत केले जाते. याचा अर्थ असा की तो घटकांच्या एका विशेष गटाशी संबंधित आहे, जे खूप स्थिर असतात आणि इतर पदार्थांशी सहज प्रतिक्रिया देत नाहीत. तो रंगहीन, गंधहीन आणि चवहीन वायू म्हणून अस्तित्वात असतो. हायड्रोजननंतर, हेलियम हा विश्वातील दुसरा सर्वात हलका आणि दुसरा सर्वात मुबलक घटक आहे. तथापि, पृथ्वीवर तो खूप दुर्मिळ आहे आणि मुख्यत्वे नैसर्गिक वायूच्या साठ्यांमध्ये जमिनीखाली खोलवर अडकलेला आढळतो.
त्याच्या शोधावर एक दृष्टिक्षेप
हेलियमच्या शोधाची कथा अनोखी आहे कारण ते प्रथम पृथ्वीवर नव्हे, तर सूर्याच्या वातावरणात ओळखले गेले. 1868 मध्ये, गुंटूर, आंध्र प्रदेश, भारतातून दिसलेल्या पूर्ण सूर्यग्रहणादरम्यान, फ्रेंच खगोलशास्त्रज्ञ पियरे जॅन्सेन यांनी सूर्याच्या कोरोनातून येणाऱ्या प्रकाशाचे विश्लेषण करण्यासाठी स्पेक्ट्रोस्कोपचा वापर केला. त्यांना एक तेजस्वी पिवळी वर्णरेषा दिसली जी पृथ्वीवरील कोणत्याही ज्ञात घटकाशी जुळत नव्हती. स्वतंत्रपणे, ब्रिटिश शास्त्रज्ञ नॉर्मन लॉकियर यांनीही तीच वर्णरेषा पाहिली आणि ती एका नवीन घटकाची असावी असे सुचवले. 1895 पर्यंत, ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ विल्यम रामसे, मॉरिस ट्रॅव्हर्स आणि अल्फ्रेड ट्रॅव्हर्स यांच्यासोबत काम करताना, क्लीव्हाइट (युरेनियम असलेले खनिज) गरम करून पृथ्वीवर हेलियम यशस्वीरित्या वेगळे केले.
नावामागील अर्थ
“हेलियम” हे नाव ग्रीक शब्द “हेलिओस” वरून आले आहे, ज्याचा अर्थ “सूर्य” असा आहे. हे नाव देण्याचे कारण थेट सूर्याच्या वर्णपटात त्याच्या प्रारंभिक शोधाचे प्रतिबिंब आहे, जो आपल्या ग्रहावर तो सापडण्यापूर्वी खूप आधी झाला.
हेलियमबद्दल काही जलद तथ्ये
- हेलियमचा उत्कलनांक (boiling point) सर्व घटकांमध्ये सर्वात कमी आहे, अंदाजे -269 अंश सेल्सिअस. ही अतिशीत स्थिती काही वैज्ञानिक आणि वैद्यकीय उपयोगांसाठी त्याला अत्यंत मौल्यवान बनवते.
- ते ज्वलनशील नसून हवेपेक्षा खूप हलके असल्यामुळे, हेलियमचा वापर सामान्यतः फुगे आणि एअरशिप्स फुगवण्यासाठी केला जातो, ज्यामुळे हायड्रोजनशी संबंधित ज्वलनाच्या धोक्याशिवाय ते तरंगू शकतात.
- आधुनिक वैद्यकात, द्रव हेलियम मॅग्नेटिक रेझोनन्स इमेजिंग (MRI) स्कॅनर्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सुपरकंडक्टिंग मॅग्नेट्सना थंड ठेवण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते, जे भारत आणि जगभरातील रुग्णालयांमध्ये विविध परिस्थितींचे निदान करण्यासाठी आवश्यक आहेत.
- हेलियमचा उपयोग उद्योगांमध्ये प्रतिक्रियाशील धातूंच्या वेल्डिंगसाठी संरक्षक वातावरण म्हणूनही केला जातो, ज्यामुळे त्यांना हवेतील ऑक्सिजन किंवा नायट्रोजनशी प्रतिक्रिया करण्यापासून प्रतिबंध होतो.
- भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) आपल्या रॉकेट्समध्ये हेलियमचा वापर करते, विशेषतः इंधन टाक्यांना दाब देण्यासाठी, ज्यामुळे प्रगत एरोस्पेस तंत्रज्ञानातील त्याचे महत्त्व दिसून येते.