प्लॅटिनमची ओळख
प्लॅटिनम म्हणजे काय?
प्लॅटिनम एक भव्य आणि दुर्मिळ धातूचे मूलद्रव्य आहे. हा एक घन, चांदीसारखा-पांढरा, चमकदार संक्रमण धातू आहे जो त्याच्या अपवादात्मक गुणधर्मांसाठी ओळखला जातो. तो अत्यंत अप्रतिक्रियाशील आहे, याचा अर्थ तो इतर पदार्थांशी सहजपणे एकत्र येत नाही आणि उच्च तापमानातही गंजण्यास अत्यंत प्रतिरोधक आहे. हा धातू अत्यंत तन्य (ductile) देखील आहे, म्हणजे तो पातळ तारांमध्ये ओढला जाऊ शकतो, आणि वर्धनीय (malleable) देखील आहे, ज्यामुळे तो न तुटता पातळ पत्र्यांमध्ये थापला जाऊ शकतो. त्याची दुर्मिळता आणि अद्वितीय वैशिष्ट्ये यामुळे तो पृथ्वीवरील सर्वात मौल्यवान मौल्यवान धातूंमध्ये गणला जातो.
त्याच्या शोधाचा प्रवास
प्राचीन संस्कृतींना, ज्यात इजिप्शियन आणि दक्षिण अमेरिकेतील स्थानिक लोकांचा समावेश होता, प्लॅटिनमची माहिती असली तरी, पाश्चात्य वैज्ञानिक जगात एक वेगळे मूलद्रव्य म्हणून त्याची ओळख साधारणपणे १८ व्या शतकात झाली असे मानले जाते. स्पॅनिश शोधकांना सध्याच्या कोलंबिया आणि इक्वाडोरमधील सोन्याच्या खाणींमध्ये हा धातू सापडला. ते अनेकदा याला सोन्यातील अशुद्धता मानून टाकून देत असत आणि त्याला “प्लॅटिना” असे म्हणत. अँटोनियो डी उलोआ, एक स्पॅनिश शास्त्रज्ञ आणि नौदल अधिकारी, यांनी १७३५ मध्ये याचे नमुने युरोपमध्ये आणले. त्यानंतर, १७०० च्या दशकाच्या मध्यात, ब्रिटिश धातुशास्त्रज्ञ चार्ल्स वुड आणि चिकित्सक विल्यम ब्राउनरिग यांनी सखोल अभ्यास केले, त्याचे अद्वितीय मूलद्रव्य स्वरूप निश्चित केले आणि युरोपीय वैज्ञानिक समुदायाला त्याची ओळख करून दिली.
नावाचा उगम
“प्लॅटिनम” हे नाव स्पॅनिश शब्द “प्लॅटिना” वरून आले आहे, जे “प्लाटा” चे लघुत्वरूप आहे, ज्याचा अर्थ “चांदी” आहे. स्पॅनिश खाण कामगारांनी याला हे नाव दिले कारण ते चांदीसारखे दिसत होते परंतु ते अधिक घन आणि काम करण्यास अधिक कठीण होते, आणि ते अनेकदा सोन्यासोबत सापडत असे. मूलतः, “प्लॅटिना” म्हणजे “छोटी चांदी”.
प्लॅटिनमबद्दल काही त्वरित तथ्ये
- त्याचे रासायनिक चिन्ह Pt आहे आणि त्याचा अणुक्रमांक 78 आहे.
- प्लॅटिनम हा अत्यंत दुर्मिळ धातू आहे, सोन्यापेक्षाही दुर्मिळ आणि सामान्यतः अधिक महाग आहे, ज्यामुळे दागिने बाजारपेठेत, विशेषतः भारतातील लोकप्रिय जटिल डिझाईन्समध्ये, त्याचे उच्च मूल्य आहे.
- ते डागळणे (tarnishing) आणि गंजणे (corrosion) यांना विलक्षण प्रतिकारशक्ती दर्शवते, ज्यामुळे प्लॅटिनमपासून बनवलेल्या वस्तू दीर्घकाळ त्यांची तेजस्वी चमक टिकवून ठेवतात.
- एक महत्त्वाचा औद्योगिक उपयोग उत्प्रेरक कन्व्हर्टरमध्ये (catalytic converters) आहे, जे वाहनांमधील (उदा. भारतीय रस्त्यांवर दिसणाऱ्या कार आणि मोटरसायकल) महत्त्वाचे घटक आहेत जे एक्झॉस्ट गॅसमधील हानिकारक प्रदूषकांना कमी विषारी पदार्थांमध्ये रूपांतरित करण्यास मदत करतात.
- प्लॅटिनम लक्षणीयरीत्या घन आहे; त्याचा एक लहानसा ठोकळा अनेक सामान्य धातूंच्या समान आकाराच्या ठोकळ्यापेक्षा आश्चर्यकारकपणे जड वाटेल, जे त्याचे मोठे वस्तुमान-ते-आयतनाचे प्रमाण दर्शवते.