रोडियमची ओळख
रोडियम एक आकर्षक रासायनिक घटक आहे, ज्याला Rh या चिन्हाने दर्शविले जाते आणि आवर्त सारणीमध्ये (periodic table) त्याचा अणुअंक 45 आहे. हे धातूंच्या एका विशेष गटाशी संबंधित आहे, ज्यांना प्लॅटिनम समूह धातू (PGMs) म्हणून ओळखले जाते, जे त्यांच्या अद्वितीय गुणधर्म आणि दुर्मिळतेसाठी प्रसिद्ध आहेत. रोडियम एक चांदीसारखा पांढरा, कठीण आणि अत्यंत परावर्तक धातू आहे, जो त्याच्या विलक्षण टिकाऊपणा आणि गंज प्रतिकारशक्तीसाठी (resistance to corrosion) मौल्यवान मानला जातो. पृथ्वीवरील सर्वात दुर्मिळ आणि सर्वात मौल्यवान धातूंपैकी एक मानले जाते.
रोडियमचा शोध
रोडियम या मूलद्रव्याचा शोध 1803 मध्ये विल्यम हाइड वोलॅस्टन (William Hyde Wollaston) या ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ आणि भौतिकशास्त्रज्ञाने लावला. वोलॅस्टनचा शोध दक्षिण अमेरिकेतून मिळालेल्या प्लॅटिनम धातूच्या कच्च्या स्वरूपावर (ore) काम करत असताना लागला. त्याने कच्चे प्लॅटिनम अक्वा रेगिया (नायट्रिक आम्ल आणि हायड्रोक्लोरिक आम्लाचे मिश्रण) नावाच्या एका शक्तिशाली आम्ल मिश्रणात विरघळवले. आम्ल निष्प्रभ (neutralizing) करून प्लॅटिनम आणि पॅलेडियम वेगळे केल्यानंतर, एक गडद लाल रंगाचे द्रावण शिल्लक राहिले. या द्रावणातून, त्याने नवीन मूलद्रव्य, रोडियम, वेगळे केले, कारण त्याच्या काही संयुगांचा विशिष्ट गुलाबी-लाल रंग होता.
नावामागील अर्थ
“रोडियम” हे नाव प्राचीन ग्रीक भाषेतून आले आहे. हे “rhodon” या ग्रीक शब्दावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ “गुलाब” असा होतो. वोलॅस्टनने हे नाव निवडले कारण या मूलद्रव्याच्या अनेक संयुगांचा आकर्षक गुलाबी-लाल रंग होता, विशेषतः रोडियम क्लोराइड्सचा, जेव्हा ते द्रावणात (solution) विरघळवले जातात.
रोडियमबद्दल काही झटपट तथ्ये
- रोडियम पृथ्वीच्या कवचात (crust) आढळणाऱ्या सर्वात दुर्मिळ गैर-किरणोत्सर्गी (non-radioactive) मूलद्रव्यांपैकी एक आहे, ज्यामुळे ते अत्यंत मौल्यवान बनते.
- त्याचा वितळणबिंदू (melting point) अंदाजे 1964 अंश सेल्सिअस इतका जास्त आहे, ज्यामुळे ते अत्यंत उष्णता प्रतिरोधकतेची आवश्यकता असलेल्या अनुप्रयोगांसाठी (applications) योग्य आहे.
- रोडियमचा एक प्रमुख उपयोग उत्प्रेरक परिवर्तकांमध्ये (catalytic converters) होतो, जे वाहनांमधील (भारतात बनवलेल्या आणि वापरल्या जाणाऱ्या वाहनांसह) आवश्यक घटक आहेत. हे परिवर्तक एक्झॉस्ट वायूतील (exhaust gases) हानिकारक प्रदूषक कमी करण्यासाठी रोडियमचा वापर करतात, ज्यामुळे हवा अधिक स्वच्छ होते.
- त्याच्या तेजस्वी चमक, कठीणपणा आणि काळवंडण्याला (tarnish) प्रतिकारशक्तीमुळे, रोडियमचा वापर पांढऱ्या सोन्याच्या आणि चांदीच्या दागिन्यांसाठी प्लेटिंग सामग्री म्हणून मोठ्या प्रमाणावर केला जातो, जी भारतातील दागिन्यांच्या बाजारपेठांमध्ये सामान्य प्रथा आहे.
- रोडियम अत्यंत परावर्तक (reflective) आहे आणि काही उच्च-कार्यक्षम ऑप्टिकल आरशांमध्ये (optical mirrors) वापरले जाते, विशेषतः मागणी असलेल्या वैज्ञानिक उपकरणांसाठी आणि विशिष्ट औद्योगिक अनुप्रयोगांसाठी.