सेलेनियमची ओळख
प्रकाशाची जाणीव झाल्यावर विद्युत प्रवाह वाहून नेण्याची क्षमता बदलणारा एक घटक असल्याची कल्पना करा! तो आहे सेलेनियम (Se), एक आकर्षक रासायनिक घटक. हा आवर्त सारणीतील गट 16 चा अधातू आहे, जो अनेकदा लाल पावडर किंवा चमकदार राखाडी घन अशा वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळतो. सेलेनियमला एक सूक्ष्म घटक मानले जाते, याचा अर्थ सजीवांना त्याची खूप कमी प्रमाणात आवश्यकता असते.
सेलेनियमचा शोध
सेलेनियमच्या शोधाची कथा 1817 मध्ये स्वीडनमध्ये घडली. जोन्स जेकब बर्झेलियस नावाचा एक रसायनशास्त्रज्ञ सल्फ्यूरिक ऍसिड तयार करणाऱ्या कारखान्याची तपासणी करत होता. प्रक्रियेदरम्यान त्याला एक लालसर-तपकिरी गाळ (sediment) आढळला, ज्याला त्याने सुरुवातीला टेल्यूरियम, एक दुसरा घटक मानले. पुढील अभ्यासानंतर, बर्झेलियसला हे एक पूर्णपणे नवीन घटक आहे आणि त्याचे स्वतःचे असे अद्वितीय गुणधर्म आहेत हे लक्षात आले. यामुळे सेलेनियमला रसायनशास्त्राच्या जगात स्थान मिळाले.
नावाचे मूळ
बर्झेलियसने ‘सेलेनियम’ हे नाव निवडले कारण टेल्यूरियमशी त्याचा जवळचा संबंध होता. ‘टेलस’ हा पृथ्वीसाठी लॅटिन शब्द आहे, आणि पृथ्वीवरील खनिजांमध्ये तो सापडल्यामुळे टेल्यूरियमला आधीच हे नाव दिले गेले होते. सेलेनियम टेल्यूरियमशी रासायनिकदृष्ट्या समान असल्याने आणि निसर्गात अनेकदा त्याच्यासोबत आढळत असल्याने, बर्झेलियसने नवीन घटकाला पृथ्वीच्या आकाशातील साथीदाराच्या नावावरून नाव देण्याचा निर्णय घेतला: चंद्र. ग्रीक पौराणिक कथांमध्ये, ‘सेलीन’ ही चंद्राची देवी आहे. त्यामुळे, सेलेनियमचा शब्दशः अर्थ ‘चंद्रावरून’ असा होतो.
सेलेनियमबद्दल काही रंजक तथ्ये
- प्रकाश संवेदनशीलता (Light Sensitivity): सेलेनियम एक फोटोकंडक्टर आहे, याचा अर्थ त्यावर प्रकाश पडल्यास त्याची विद्युत चालकता लक्षणीयरीत्या वाढते. या गुणधर्मामुळे ते सुरुवातीच्या फोटोकॉपीयर, फोटोग्राफिक लाइट मीटर आणि सौर पेशींमध्ये (solar cells) खूप उपयुक्त ठरले.
- रंगीत बहुरूपे (Colorful Allotropes): सेलेनियम अनेक विशिष्ट स्वरूपांमध्ये अस्तित्वात असू शकते, ज्यांना बहुरूपे (allotropes) म्हणतात, आणि प्रत्येक बहुरूपाचे भौतिक गुणधर्म भिन्न असतात. एक सामान्य स्वरूप म्हणजे लाल रंगीत अनाकार (अक्रिस्टलीय) पावडर, जी गरम केल्यावर चमकदार, धातूसारख्या राखाडी, स्फटिकमय स्वरूपात रूपांतरित होऊ शकते.
- आवश्यक सूक्ष्म घटक (Essential Trace Element): मानव आणि प्राण्यांसाठी, सेलेनियम एक आवश्यक सूक्ष्म घटक आहे, जो शरीरातील विविध कार्यांसाठी, विशेषतः पेशींचे नुकसान होण्यापासून संरक्षण करणाऱ्या एन्झाईम्समध्ये आवश्यक असतो. तो काही खाद्यपदार्थांमध्ये जसे की नट्स (उदा. ब्राझील नट्स), धान्य आणि सीफूडमध्ये आढळतो. भारतातील काही विशिष्ट प्रदेशांमध्ये, मातीतील सेलेनियमची पातळी भिन्न असू शकते, ज्यामुळे स्थानिक पातळीवर पिकवलेल्या पिकांमधील सेलेनियमच्या प्रमाणावर परिणाम होतो.
- औद्योगिक उपयोग (Industrial Applications): इलेक्ट्रॉनिक्सच्या पलीकडे, सेलेनियमचा वापर रूबी लाल काच आणि इनॅमलच्या निर्मितीमध्ये, रंगद्रव्य म्हणून आणि काही रेक्टिफायर्समध्ये केला जातो जे प्रत्यावर्ती प्रवाहाचे (alternating current) दिशेने प्रवाहात (direct current) रूपांतर करतात.
- नैसर्गिक अस्तित्व (Natural Occurrence): सेलेनियम सहसा निसर्गात शुद्ध घटक म्हणून आढळत नाही. त्याऐवजी, ते विविध खनिजांमध्ये आढळते, अनेकदा तांबे, शिसे आणि चांदी यांसारख्या इतर धातूंच्या सल्फाइड धातूंसोबत, जे जगाच्या विविध भागांमध्ये, ज्यात भारतातील महत्त्वाच्या खनिज साठ्यांचा समावेश आहे, उत्खनन केले जातात.