टेर्बियम म्हणजे काय?
टेर्बियम (रासायनिक चिन्ह Tb) हे आवर्त सारणीतील 65 अणुक्रमांक असलेले एक मूलद्रव्य आहे. हे लँथेनाइड्स नावाच्या मूलद्रव्यांच्या एका विशेष गटाशी संबंधित आहे, ज्यांना अनेकदा “दुर्मीळ मृदा मूलद्रव्ये” (rare earth elements) म्हटले जाते. नावाप्रमाणे, ती पृथ्वीच्या कवचात अत्यंत दुर्मीळ नाहीत, परंतु शुद्ध स्वरूपात काढणे कठीण आणि महाग आहे. टेर्बियम एक मऊ, चांदीसारखे पांढरे धातू आहे जे वर्धनीय (malleable) आहे, म्हणजे त्याला पातळ पत्र्यांमध्ये थापले जाऊ शकते, आणि तन्य (ductile) आहे, म्हणजे त्याला तारांमध्ये ओढले जाऊ शकते.
शोध आणि नामकरणाची कथा
कोणी शोध लावला?
टेर्बियमच्या शोधाचे श्रेय 1843 मध्ये जीन चार्ल्स गॅलिसार्ड डी मॅरिग्नॅक नावाच्या स्विस रसायनशास्त्रज्ञाला जाते. त्यांनी यट्रिया (yttria) नावाच्या इतर दुर्मीळ मृदा मूलद्रव्याच्या अशुद्ध नमुन्यातून टेर्बियमला एक नवीन संयुग म्हणून वेगळे करण्यात यश मिळवले. हे एक आव्हानात्मक काम होते कारण दुर्मीळ मृदा मूलद्रव्ये अनेकदा एकत्र आढळतात आणि त्यांचे रासायनिक गुणधर्म खूप समान असतात, ज्यामुळे त्यांना वेगळे करणे कठीण होते.
नावात काय आहे?
“टेर्बियम” या नावाला एक मनोरंजक मूळ आहे. स्वीडनमधील यटर्बी (Ytterby) गावावरून त्याचे नाव पडले आहे. हे छोटे गाव रसायनशास्त्रात खूप प्रसिद्ध आहे कारण यट्रियम (Yttrium), एर्बियम (Erbium) आणि यटर्बियम (Ytterbium) यासह अनेक दुर्मीळ मृदा मूलद्रव्यांना देखील याच गावावरून नावे मिळाली आहेत. यटर्बीजवळ सापडलेल्या खनिजांमध्ये ही अनोखी मूलद्रव्ये मोठ्या प्रमाणात होती, ज्यामुळे त्यांचा शोध लागला आणि नंतर त्यांना नावे देण्यात आली.
टेर्बियमबद्दलची जलद तथ्ये
- टेर्बियम सामान्य तापमानावर घन स्वरूपात असते आणि त्याचा द्रवणांक (melting point) 1356 °C आहे.
- हवेच्या संपर्कात आल्यावर ते हळूहळू ऑक्सिडाइझ होते आणि पाण्यासोबत अभिक्रिया करून हायड्रोजन वायू तयार करते.
- त्याचा एक महत्त्वाचा उपयोग फ्लूरोसेंट दिव्यांमध्ये आणि कॅथोड रे ट्यूब (CRT) डिस्प्लेमध्ये होतो, जिथे ते तेजस्वी हिरवा प्रकाश निर्माण करते. यामुळे विशिष्ट रंग आउटपुट आवश्यक असलेल्या तंत्रज्ञानासाठी ते मौल्यवान ठरते.
- टेर्बियम मोनाझाईट (monazite) आणि बास्टनासिट (bastnasite) सारख्या खनिजांमध्ये आढळते. भारतात, ही दुर्मीळ मृदा असलेली खनिजे केरळ (Kerala) आणि ओडिशा (Odisha) सारख्या राज्यांमधील किनारी वाळूत आढळतात, जिथे त्यांना काढण्यासाठी प्रक्रिया केली जाते.
- टेर्फेनॉल-डी (Terfenol-D) नावाच्या मिश्रधातूमध्ये (alloy) ते एक महत्त्वाचे घटक आहे, जे लक्षणीय मॅग्नेटोस्ट्रिक्शन (magnetostriction) दर्शवते. याचा अर्थ असा की चुंबकीय क्षेत्रात ठेवल्यावर ते आपला आकार बदलते, ज्यामुळे ते सेन्सर (sensors), ॲक्च्युएटर (actuators) आणि सोनार (sonar) प्रणालींमध्ये उपयुक्त ठरते.