टेल्युरियमचे अनावरण: एक पार्थिव मूलद्रव्य
टेल्युरियम हे एक आकर्षक रासायनिक मूलद्रव्य आहे, ज्याचे वर्णन बहुतेकदा चांदीसारखे-पांढरे किंवा राखाडी-पांढरे धातूसदृश (metalloid) असे केले जाते. याचा अर्थ असा की त्यात धातू आणि अधातू यांच्या दरम्यानचे गुणधर्म आहेत. हे खूप दुर्मिळ आहे, पृथ्वीवर सोन्यापेक्षा कमी प्रमाणात आढळते, ज्यामुळे ते विविध उच्च-तंत्रज्ञान उपयोगांमध्ये (high-tech applications) एक मौल्यवान पदार्थ ठरते. जेव्हा शुद्ध असते, तेव्हा टेल्युरियमला धातूची चमक (metallic lustre) असू शकते, परंतु ते अधातूसारखे ठिसूळ (brittle) देखील असते.
त्याच्या शोधाची कहाणी
टेल्युरियम हे मूलद्रव्य सर्वप्रथम 1782 मध्ये फ्रान्झ-जोसेफ मुलर फॉन रायचेनस्टाईन (Franz-Joseph Müller von Reichenstein) यांनी शोधले, जे ऑस्ट्रियन खनिजशास्त्रज्ञ (mineralogist) आणि ट्रान्सिल्व्हेनियामधील खाण विभागाचे (mines) मुख्य निरीक्षक होते. ते अँटिमनी (antimony) असलेले एक धातूचे खनिज (ore) तपासत होते. तथापि, त्यांनी पाहिले की हे खनिज अँटिमनीसाठी अपेक्षित असल्याप्रमाणे वागत नव्हते आणि त्यांनी असा निष्कर्ष काढला की त्यात “नवीन अर्ध-धातू” (new half-metal) आहे. नंतर, 1798 मध्ये, जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ मार्टिन हेन्रिच क्लॅप्रोथ (Martin Heinrich Klaproth) यांनी स्वतंत्रपणे या शोधाची पुष्टी केली आणि या मूलद्रव्याला नाव दिले.
नावाचा अर्थ
‘टेल्युरियम’ हे नाव ‘टेलस’ (tellus) या लॅटिन शब्दावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ ‘पृथ्वी’ (Earth) असा होतो. मार्टिन हेन्रिच क्लॅप्रोथ यांनी हे नाव पृथ्वीच्या कवचात (Earth’s crust) आढळणाऱ्या खनिजांमधून त्याच्या उत्पत्तीचे प्रतिबिंब म्हणून निवडले, ज्याप्रमाणे सेलेनियमला (ग्रीक शब्द ‘सेलीन’ (selene) म्हणजे चंद्र यावरून) नाव दिले गेले, त्याचप्रमाणे.
टेल्युरियमबद्दल पाच त्वरित तथ्ये
- टेल्युरियमचा अणुक्रमांक (atomic number) आवर्त सारणीत (periodic table) 52 आहे आणि ते Te या चिन्हाने दर्शविले जाते.
- हे इतर धातूंशी संमिश्र (alloys) बनवण्याच्या क्षमतेसाठी ओळखले जाते, ज्यामुळे त्यांची ताकद आणि प्रक्रियाक्षमता (machinability) वाढते. उदाहरणार्थ, तांबे आणि स्टीलमध्ये कमी प्रमाणात टेल्युरियम मिसळल्याने त्यांना उत्पादन सुविधांमध्ये (manufacturing facilities) कापणे आणि प्रक्रिया करणे सोपे होते, जे भारतातील विविध औद्योगिक उपयोगांमध्ये (industrial applications) दिसून येते.
- कॅडमियम टेल्युरिड (Cadmium Telluride, CdTe) सौर पेशींच्या (solar cells) उत्पादनात त्याचा एक महत्त्वाचा उपयोग होतो. हे पातळ-फिल्म सौर पॅनेलचा (thin-film solar panel) एक प्रकार आहे, जे त्यांच्या कार्यक्षमतेसाठी (efficiency) आणि कमी उत्पादन खर्चामुळे ओळखले जातात आणि भारतातील वाढत्या अक्षय ऊर्जा (renewable energy) क्षेत्रात भूमिका बजावतात.
- जेव्हा एखादी व्यक्ती टेल्युरियमच्या संपर्कात येते, तेव्हा त्यांच्या श्वास, घाम आणि मूत्राला एक विशिष्ट लसणासारखा वास येऊ शकतो. असे होते कारण शरीर टेल्युरियमचे रूपांतर डायमिथाइल टेल्युरिडमध्ये (dimethyl telluride) करते.
- टेल्युरियमचा उपयोग इन्फ्रारेड डिटेक्टरमध्ये (infrared detectors) आणि रबरासाठी व्हल्कनायझिंग एजंट (vulcanizing agent) म्हणूनही केला जातो, ज्यामुळे रबर उत्पादनांची टिकाऊपणा (durability) आणि लवचिकता (elasticity) सुधारण्यास मदत होते.