थॅलियम म्हणजे काय?
थॅलियम हे Tl या चिन्हाने आणि 81 अणुक्रमांकाने दर्शविले जाणारे एक रासायनिक मूलद्रव्य आहे. हा एक मऊ, चांदीसारखा पांढरा धातू आहे जो दिसायला कथिलासारखा (tin) आहे, परंतु हवेच्या संपर्कात आल्यावर ऑक्सिडेशनमुळे तो आपली चमक त्वरीत गमावतो आणि निळसर-राखाडी रंगाचा होतो. तो खूप घन असतो आणि त्याच्या आकारमानानुसार जड वाटतो.
थॅलियमचा शोध
थॅलियमचा शोध 1861 मध्ये दोन शास्त्रज्ञांनी स्वतंत्रपणे लावला. सर विल्यम क्रुक्स, एक ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ, यांनी जर्मनीतील सल्फ्युरिक ऍसिड उत्पादनातील अवशेषांचा अभ्यास करताना तो ओळखला. अँटोइन लॅमी, एक फ्रेंच रसायनशास्त्रज्ञ, यांनी देखील त्याच वेळी तो वेगळा केला. दोघांनीही स्पेक्ट्रोस्कोपी नावाच्या तंत्राचा वापर केला, ज्यामध्ये एखादा पदार्थ गरम केल्यावर त्यातून उत्सर्जित होणाऱ्या प्रकाशाचे विश्लेषण केले जाते.
त्याच्या नावाचा अर्थ
“थॅलियम” हे नाव ग्रीक शब्द “थॅलॉस” वरून आले आहे, ज्याचा अर्थ “हिरवीगार फांदी” किंवा “हिरवा कोंब” असा होतो. हे नाव निवडले गेले कारण क्रुक्सने प्रथम स्पेक्ट्रोस्कोप वापरून या मूलद्रव्याचे विश्लेषण केले तेव्हा एक तेजस्वी हिरवी स्पेक्ट्रल रेषा दिसली. हा विशिष्ट हिरवा रंग त्याच्या ओळखण्यासाठी महत्त्वाचा होता.
थॅलियमबद्दल पाच त्वरित तथ्ये
- अत्यंत विषारीपणा: थॅलियम आणि त्याची संयुगे अत्यंत विषारी आहेत. अगदी कमी प्रमाणातही ते मानव आणि प्राण्यांसाठी धोकादायक ठरू शकते. त्याचा वास आणि चव नसल्यामुळे, दुर्दैवाने त्याचा काही ऐतिहासिक घटनांमध्ये विष म्हणून वापर केला गेला आहे.
- उपलब्धता: थॅलियम हे एक दुर्मिळ मूलद्रव्य आहे. हे अनेकदा जस्त (zinc), तांबे (copper) आणि शिसे (lead) यांसारख्या इतर धातूंच्या सल्फाइड खनिजांमध्ये (sulfide ores) अल्प प्रमाणात अशुद्धी म्हणून आढळते. यापैकी काही खनिजे जगभरातील सुविधांमध्ये प्रक्रिया केली जातात, ज्यात भारतातील राजस्थानमधील जावर खाणींसारख्या खाणकाम क्षेत्रांचा समावेश आहे, जिथे जस्त आणि शिसे काढले जाते.
- ऐतिहासिक उपयोग: भूतकाळात, थॅलियम संयुगे रोडेंटिसाइड्स (उंदीर मारण्याचे विष) आणि कीटकनाशके म्हणून वापरली जात होती. तथापि, त्याच्या तीव्र विषारीपणामुळे आणि मानव व पर्यावरणाला असलेल्या धोक्यामुळे, भारतासह अनेक देशांमध्ये यापैकी बहुतेक वापरांवर बंदी घालण्यात आली आहे.
- आधुनिक विशिष्ट उपयोग: त्याच्या विषारीपणामुळेही, थॅलियमचे काही विशेष उपयोग आहेत. थॅलियम सल्फाइड काही फोटोइलेक्ट्रिक पेशींमध्ये (photoelectric cells) वापरले जाते, जे प्रकाशाचे विजेमध्ये रूपांतर करतात. थॅलियम ब्रोमाइड-आयोडाइड स्फटिक (crystals) इन्फ्रारेड ऑप्टिकल उपकरणे आणि डिटेक्टरमध्ये, जसे की रात्रीच्या दृष्टीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या उपकरणांमध्ये वापरले जातात.
- भौतिक गुणधर्म: थॅलियम इतके मऊ आहे की ते सामान्य तापमानावर चाकूने कापता येते. ते विजेचे चांगले वाहक देखील आहे.