थुलियमचे अनावरण: एक दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्य
थुलियम हे Tm या चिन्हाने आणि 69 अणुसंख्येने ओळखले जाणारे एक आकर्षक रासायनिक मूलद्रव्य आहे. हे लॅन्थनाइड्स म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मूलद्रव्यांच्या विशेष गटाशी संबंधित आहे, ज्यांना अनेकदा “दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्य” असे संबोधले जाते. नावाप्रमाणे, ही मूलद्रव्ये पृथ्वीच्या कवचात (crust) अपवादात्मकरित्या दुर्मिळ नाहीत; तथापि, त्यांना केंद्रित, आर्थिकदृष्ट्या काढता येण्याजोग्या साठ्यांमध्ये शोधणे कठीण आहे. थुलियम त्याच्या चमकदार, चांदी-राखाडी धातूसारख्या स्वरूपासाठी ओळखले जाते आणि ते एक मऊ, लवचिक धातू आहे.
शोध आणि नामकरण
थुलियमचा शोध 1879 मध्ये स्वीडिश रसायनशास्त्रज्ञ पेर टेओडोर क्लीव्ह यांना दिला जातो. क्लीव्हने एर्बिया (एर्बियम ऑक्साईड) च्या नमुन्यातून एक नवीन ऑक्साईड वेगळे केले, जे त्याने नंतर दोन नवीन ऑक्साईडमध्ये विभागले. या नवीन ऑक्साईडपैकी एकाला थुलिया असे नाव देण्यात आले, ज्यातून थुलियम हे मूलद्रव्य काढण्यात आले. ‘थुलियम’ हे नाव ‘थुल’ या प्राचीन पौराणिक नावावरून आले आहे, जे उत्तरेकडील भूमीसाठी वापरले जात होते आणि ते अनेकदा स्कॅन्डिनेव्हिया मानले जाते. ही नामकरण परंपरा त्याच्या शोधकर्त्याच्या भौगोलिक उगमाचे प्रतिबिंब दर्शवते.
थुलियमबद्दल काही त्वरित तथ्ये
- थुलियम हे पृथ्वीवरील लॅन्थनाइड मूलद्रव्यांपैकी दुसरे सर्वात कमी मुबलक मूलद्रव्य आहे.
- त्याची नैसर्गिक उपलब्धता कमी असल्यामुळे आणि त्याच्या निष्कर्षण आणि शुद्धीकरण प्रक्रियेतील गुंतागुंतीमुळे हे सर्वात महागड्या दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्यांपैकी एक आहे.
- थुलियम धातू कोरड्या हवेत तुलनेने स्थिर असतो, परंतु दमट हवेत तो हळू हळू डागळतो. तो पाण्यासोबतही हळू प्रतिक्रिया देतो.
- थुलियमचा एक महत्त्वाचा उपयोग पोर्टेबल एक्स-रे उपकरणांमध्ये आणि काही विशेष लेसरमध्ये वैद्यकीय उपयोगांसाठी, जसे की त्वचाविज्ञान (dermatology) आणि दंतचिकित्सा (dentistry) मध्ये होतो.
- थुलियम इतर दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्यांसोबत मोनझाईट वाळू (monazite sands) सारख्या खनिजांमध्ये आढळते, जे भारताच्या किनारी प्रदेशात, विशेषतः केरळ आणि तामिळनाडूमध्ये उपस्थित आहेत.