यटर्बियम समजून घेणे
यटर्बियम, ज्याचे चिन्ह Yb आहे, एक रासायनिक घटक आहे ज्याचा अणुअंक 70 आहे. हा एक मऊ, चांदी-पांढऱ्या रंगाचा धातू आहे जो लँथानाइड्स नावाच्या घटकांच्या विशेष गटाशी संबंधित आहे, ज्यांना अनेकदा दुर्मिळ मृदा घटक (rare earth elements) म्हणून संबोधले जाते. हे घटक “दुर्मिळ” म्हटले जात असले तरी, त्यांच्या नावानुसार ते तितके दुर्मिळ नाहीत; ते फक्त विखुरलेले आहेत आणि काढणे कठीण आहे.
शोध आणि नामकरण
यटर्बियमचा शोध 1878 मध्ये स्विस रसायनशास्त्रज्ञ जीन चार्ल्स गालिसार्ड डी मॅरिग्नाक यांनी लावला होता. त्यांनी गॅडोलिनाइट नावाच्या खनिजातून एक नवीन घटक वेगळा केला आणि त्याला एक नवीन मूलद्रव्य म्हणून ओळखले.
“यटर्बियम” हे नाव स्वीडनमधील यटर्बी नावाच्या एका लहान गावातून आले आहे. हे गाव रसायनशास्त्रात प्रसिद्ध आहे कारण यटर्बियम, इट्रियम, टर्बियम आणि अर्बियम यासह अनेक दुर्मिळ मृदा घटक (rare earth elements) येथे सापडलेल्या खाणीतील खनिजांमधून प्रथम ओळखले गेले. एका लहानशा गावाने आवर्त सारणीतील चार वेगवेगळ्या मूलद्रव्यांना (elements) आपले नाव दिले हे खरोखरच उल्लेखनीय आहे.
यटर्बियमबद्दल त्वरित तथ्ये
- यटर्बियम तुलनेने मऊ, वर्धनीय (malleable) आणि तन्य (ductile) धातू आहे, याचा अर्थ तो सहजपणे आकारला जाऊ शकतो आणि तारांमध्ये ओढला जाऊ शकतो.
- हवेच्या संपर्कात आल्यावर ते हळूहळू मलिन होते आणि पाण्याशी प्रतिक्रिया देते, ज्यामुळे त्याची मध्यम रासायनिक अभिक्रियाशीलता (moderate chemical reactivity) दिसून येते.
- त्याच्या समस्थानकांपैकी (isotopes) एक, यटर्बियम-176, काही विशेष अणु-घड्याळांमध्ये (atomic clocks) वापरले जाते, जे ज्ञात सर्वात अचूक वेळ-मापन उपकरणांपैकी (timekeeping devices) आहेत.
- यटर्बियमचा वापर फायबर ऑप्टिक केबल्समध्ये केला जातो, जे हाय-स्पीड इंटरनेट आणि दूरसंचार नेटवर्कसाठी (telecommunication networks) महत्त्वाचे घटक आहेत, ज्यात भारतात वेगाने विस्तारणाऱ्या नेटवर्कचा समावेश आहे.
- हे विविध खनिजांमध्ये, जसे की मोनॅझाइट वाळूमध्ये, अल्प प्रमाणात (trace amounts) आढळते, जे काही किनारी प्रदेशात, उदाहरणार्थ, भारतातील केरळच्या किनारपट्टीवर आढळू शकते.