సెలీనియం పరిచయం
కాంతిని గ్రహించడం ద్వారా విద్యుత్తును ప్రసారం చేసే సామర్థ్యాన్ని మార్చుకునే ఒక మూలకాన్ని ఊహించుకోండి! అదే సెలీనియం (Se), ఒక ఆకర్షణీయమైన రసాయన మూలకం. ఇది ఆవర్తన పట్టికలోని గ్రూప్ 16కి చెందిన ఒక అలోహం, ఇది తరచుగా ఎరుపు రంగు పొడి లేదా మెరిసే బూడిద రంగు ఘన పదార్థం వంటి వివిధ రూపాలలో లభిస్తుంది. సెలీనియం ఒక ట్రేస్ మూలకం (trace element)గా పరిగణించబడుతుంది, అంటే జీవులు దీనిని చాలా తక్కువ మొత్తంలో మాత్రమే అవసరం అవుతాయి.
సెలీనియం ఆవిష్కరణ
సెలీనియం ఆవిష్కరణ కథ 1817లో స్వీడన్లో జరిగింది. జోన్స్ జాకబ్ బెర్జెలియస్ అనే రసాయన శాస్త్రవేత్త సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లాన్ని ఉత్పత్తి చేసే ఒక కర్మాగారాన్ని పరిశీలిస్తున్నారు. ప్రక్రియ సమయంలో, అతను ఎరుపు-గోధుమ రంగు అవక్షేపాన్ని కనుగొన్నాడు, దీనిని అతను మొదట మరొక మూలకం అయిన టెల్లూరియం (Tellurium) గా పొరబడ్డాడు. తదుపరి అధ్యయనం తర్వాత, బెర్జెలియస్ అది దాని స్వంత ప్రత్యేక లక్షణాలతో కూడిన పూర్తిగా కొత్త మూలకం అని గ్రహించాడు. ఇది సెలీనియంను రసాయన ప్రపంచంలోకి ప్రవేశపెట్టిన సంఘటన.
పేరు పుట్టుక
టెల్లూరియంతో దాని సన్నిహిత సంబంధం కారణంగా బెర్జెలియస్ ‘సెలీనియం’ అనే పేరును ఎంచుకున్నాడు. ‘టెల్లస్’ అనేది భూమికి లాటిన్ పదం, మరియు భూమి నుండి లభించే ఖనిజాలలో దాని ఆవిష్కరణ కారణంగా టెల్లూరియానికి ఇప్పటికే ఆ పేరు పెట్టబడింది. సెలీనియం రసాయనికంగా టెల్లూరియంతో సమానంగా ఉండటం మరియు తరచుగా ప్రకృతిలో దానితో పాటు కనిపించడం వల్ల, బెర్జెలియస్ కొత్త మూలకానికి ఆకాశంలో భూమికి తోడుగా ఉండే దాని పేరు పెట్టాలని నిర్ణయించుకున్నాడు: చంద్రుడు. గ్రీకు పురాణాలలో, ‘సెలెన్’ చంద్రుని దేవత. కాబట్టి, సెలీనియం అంటే అక్షరాలా ‘చంద్రుని నుండి’.
సెలీనియం గురించి త్వరిత వాస్తవాలు
సెలీనియం గురించి కొన్ని ఆసక్తికరమైన వాస్తవాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- కాంతి సున్నితత్వం: సెలీనియం ఒక ఫోటోకండక్టర్ (photoconductor), అంటే దానిపై కాంతి పడినప్పుడు దాని విద్యుత్ వాహకత గణనీయంగా పెరుగుతుంది. ఈ లక్షణం ప్రారంభ ఫోటోకాపియర్లు, ఫోటోగ్రాఫిక్ లైట్ మీటర్లు మరియు సోలార్ సెల్స్లో చాలా ఉపయోగకరంగా మారింది.
- రంగుల అలోట్రోప్లు: సెలీనియం అనేక విభిన్న రూపాలలో ఉండగలదు, వీటిని అలోట్రోప్లు (allotropes) అంటారు, ప్రతి ఒక్కటి విభిన్న భౌతిక లక్షణాలను కలిగి ఉంటుంది. ఒక సాధారణ రూపం ఎరుపు రంగు అస్ఫాళిక (non-crystalline) పొడి, ఇది వేడి చేసినప్పుడు మెరిసే, లోహ బూడిద రంగు, స్ఫటికాకార రూపంలోకి మారగలదు.
- అవసరమైన ట్రేస్ మూలకం: మానవులకు మరియు జంతువులకు, సెలీనియం ఒక అవసరమైన ట్రేస్ మూలకం, ఇది వివిధ శారీరక విధులకు, ముఖ్యంగా కణాలను నష్టం నుండి రక్షించే ఎంజైమ్లలో అవసరం. ఇది కొన్ని ఆహారాలలో లభిస్తుంది, అవి గింజలు (ఉదాహరణకు, బ్రెజిల్ నట్స్), ధాన్యాలు మరియు సముద్రపు ఆహారాలు. భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో, నేలలోని సెలీనియం స్థాయిలు మారవచ్చు, ఇది స్థానికంగా పండించిన పంటలలో సెలీనియం కంటెంట్ను ప్రభావితం చేస్తుంది.
- పారిశ్రామిక అనువర్తనాలు: ఎలక్ట్రానిక్స్ కాకుండా, సెలీనియం రూబీ రెడ్ గ్లాస్ మరియు ఎనామెల్స్ తయారీలో, రంగుల పదార్థంగా (pigment), మరియు ఆల్టర్నేటింగ్ కరెంట్ను డైరెక్ట్ కరెంట్గా మార్చే కొన్ని రెక్టిఫైయర్లలో ఉపయోగించబడుతుంది.
- సహజ సంభవనీయత: సెలీనియం సాధారణంగా ప్రకృతిలో స్వచ్ఛమైన మూలకంగా కనబడదు. బదులుగా, ఇది వివిధ ఖనిజాలలో, తరచుగా రాగి, సీసం మరియు వెండి వంటి ఇతర లోహాల సల్ఫైడ్ ధాతువులతో పాటు లభిస్తుంది, ఇవి ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో, భారతదేశంలోని గణనీయమైన ఖనిజ నిక్షేపాలు ఉన్న ప్రాంతాలతో సహా, తవ్వకాలు చేయబడతాయి.