సెలీనియం స్వభావం గురించి
సెలీనియం (Se) అనేది ఆవర్తన పట్టికలోని 16వ గ్రూప్కు చెందిన ఒక అలోహ రసాయన మూలకం, దీనిని ఆక్సిజన్, సల్ఫర్, టెల్లూరియం మరియు పోలోనియంతో పాటు చాల్కోజన్లు అని కూడా అంటారు. దీని పరమాణు సంఖ్య 34. సల్ఫర్ వలె, సెలీనియం అనేక రూపాంతర రూపాలలో (allotropic forms) ఉండగలదు, ఇందులో ఎరుపు అస్ఫటిక రూపం (amorphous form) మరియు బూడిద రంగు స్ఫటికాకార (లోహ) రూపం ఉన్నాయి. దీని లక్షణాలు సాధారణంగా సల్ఫర్ మరియు టెల్లూరియం మధ్యస్థంగా ఉంటాయి.
ఆవర్తన పట్టికలో స్థానం
16వ గ్రూప్ మూలకం వలె, సెలీనియం దాని సమ్మేళనాలలో సాధారణంగా -2, +2, +4 మరియు +6 వాలెన్సీలను ప్రదర్శిస్తుంది. దీని బాహ్య ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం, $3s^2 3p^4$, స్థిరమైన అష్టకాన్ని పొందడానికి రెండు ఎలక్ట్రాన్లను పొందే ధోరణిని నిర్దేశిస్తుంది, సెలీనైడ్ అయాన్లను ($Se^{2-}$) ఏర్పరుస్తుంది, లేదా ఎలక్ట్రాన్లను పంచుకుంటుంది, దీనివల్ల సమయోజనీయ సమ్మేళనాలు ఏర్పడతాయి.
సెలీనియం యొక్క రసాయన క్రియాశీలత
నీటితో చర్య
సెలీనియం సాధారణ పరిస్థితులలో నీటితో చర్య జరపదు. ఇది నీటిలో కరగదు. వేడి చేసినప్పుడు కూడా, సెలీనియం మరియు నీటి మధ్య చెప్పుకోదగ్గ రసాయన చర్య ఉండదు.
గాలితో చర్య
సెలీనియం గాలితో చర్య జరపడం దాని రూపాంతరం మరియు ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
- అస్ఫటిక ఎరుపు సెలీనియం గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలిలో సాపేక్షంగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
- స్ఫటికాకార బూడిద సెలీనియం గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలిలో నెమ్మదిగా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది.
- గాలిలో లేదా ఆక్సిజన్లో వేడి చేసినప్పుడు, సెలీనియం నీలం మంటతో మండి, సెలీనియం డయాక్సైడ్ ($SeO_2$) ను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది తెల్లటి ఘనపదార్థం.
విషపూరిత స్వభావం
సెలీనియం దాని జీవసంబంధ ప్రభావానికి సంబంధించి ద్వంద్వ స్వభావాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. ఇది మానవులు మరియు జంతువులకు ఒక అవసరమైన ట్రేస్ మూలకం (essential trace element), వివిధ శారీరక విధులలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది, ముఖ్యంగా యాంటీఆక్సిడెంట్ లక్షణాలను కలిగి ఉన్న గ్లూటాతియోన్ పెరాక్సిడేస్ అనే ఎంజైమ్లో ఒక భాగంగా ఉంటుంది. అయితే, సెలీనియం ఎక్కువ సాంద్రతలలో విషపూరితమైనది. సెలీనియం లోపం మరియు అధికం రెండూ ఆరోగ్య సమస్యలకు దారితీస్తాయి. ఉదాహరణకు, భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో, కొన్ని ప్రాంతాలలో నేలలో సెలీనియం స్థాయిలు చాలా తక్కువగా లేదా చాలా ఎక్కువగా ఉండవచ్చు, ఇది వాటి ఆహారం ద్వారా పశువుల ఆరోగ్యంపై ప్రభావం చూపుతుంది. సెలీనియం విషపూరిత లక్షణాలు (సెలీనోసిస్) జుట్టు రాలడం, గోర్లు పెళుసుగా మారడం మరియు నాడీ సంబంధిత సమస్యలను కలిగి ఉండవచ్చు. భారతదేశంలో త్రాగునీటిలో సెలీనియం యొక్క గరిష్ట అనుమతించదగిన పరిమితి, IS 10500:2012 ప్రకారం, 0.01 mg/L.
రేడియోధార్మికత
సహజంగా లభించే సెలీనియం రేడియోధార్మికతను కలిగి ఉండదు. ఇది ఆరు స్థిరమైన ఐసోటోప్లను కలిగి ఉంది, వాటిలో Se-80 అత్యంత సమృద్ధిగా ఉంటుంది. సెలీనియం యొక్క అనేక రేడియోధార్మిక ఐసోటోప్లు పరిశోధన మరియు వైద్య అనువర్తనాల కోసం కృత్రిమంగా ఉత్పత్తి చేయబడినప్పటికీ (ఉదాహరణకు, Se-75 అణు వైద్య ఇమేజింగ్లో ఉపయోగించబడుతుంది), ప్రకృతిలో లభించే మూలకం రేడియోధార్మికంగా పరిగణించబడదు.
మండే స్వభావం
అవును, సెలీనియం మండే స్వభావం కలది. పైన చెప్పినట్లుగా, దీనిని వేడి చేసినప్పుడు గాలిలో లేదా ఆక్సిజన్లో సులభంగా మండి, సెలీనియం డయాక్సైడ్ ($SeO_2$) ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఈ దహన చర్య సాధారణంగా నీలం మంటను కలిగి ఉంటుంది.
ఉదాహరణ రసాయన చర్య
సెలీనియంను కలిగి ఉన్న ఒక సాధారణ మరియు వివరణాత్మక రసాయన చర్య గాలిలో లేదా ఆక్సిజన్లో దాని దహనం, సెలీనియం డయాక్సైడ్ను ఏర్పరుస్తుంది.
$Se_{(s)} + O_{2(g)} \xrightarrow{\text{heat}} SeO_{2(s)}$
ఈ చర్య సెలీనియం ఆక్సిజన్తో కలవగల సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది, ఇది చాలా అలోహాలు వేడి చేసినప్పుడు కలిగి ఉండే లక్షణం. సెలీనియం డయాక్సైడ్ ఒక ఆమ్ల ఆక్సైడ్, అంటే ఇది నీటితో చర్య జరిపి సెలీనస్ ఆమ్లం ($H_2SeO_3$) ను ఏర్పరుస్తుంది.