આર્ગોન શું છે?
એક એવા વાયુની કલ્પના કરો જે અતિશય સ્થિર હોય અને અન્ય તત્વો સાથે ભળ્યા કે પ્રતિક્રિયા આપ્યા વિના એકલા રહેવાનું પસંદ કરતો હોય. આર્ગોન બરાબર તે જ છે! તે ઉમદા વાયુઓ (નોબલ ગેસ) નામના તત્વોના એક વિશેષ જૂથ સાથે સંબંધિત છે, જે તેમની નિષ્ક્રિયતા અથવા પ્રતિક્રિયાશીલતાના અભાવ માટે જાણીતા છે. આર્ગોન આપણી આસપાસની હવામાં કુદરતી રીતે હાજર હોય છે, જે પૃથ્વીના વાતાવરણનો લગભગ 0.93% ભાગ બનાવે છે. તે અદ્રશ્ય, ગંધહીન અને સ્વાદહીન છે.
આર્ગોનની શોધ
લાંબા સમય સુધી, વૈજ્ઞાનિકો માનતા હતા કે વાતાવરણ મુખ્યત્વે નાઇટ્રોજન અને ઓક્સિજનનું બનેલું છે. જોકે, 19મી સદીના અંતમાં, બે પ્રતિષ્ઠિત વૈજ્ઞાનિકો, લોર્ડ રેલે અને વિલિયમ રામસે, એક નાનો પરંતુ સતત વિસંગતતા નોંધી. બ્રિટિશ ભૌતિકશાસ્ત્રી લોર્ડ રેલેએ જોયું કે હવામાંથી કાઢવામાં આવેલો નાઇટ્રોજન રાસાયણિક સંયોજનોમાંથી ઉત્પન્ન થતા નાઇટ્રોજન કરતાં સહેજ વધુ ગાઢ હતો. આ મૂંઝવણભર્યો તફાવત સૂચવે છે કે હવામાં બીજો અજાણ્યો, ભારે વાયુ હતો.
સાથે મળીને કામ કરતા, લોર્ડ રેલે અને સ્કોટિશ રસાયણશાસ્ત્રી વિલિયમ રામસેએ હવાના નમૂનામાંથી ઓક્સિજન, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન જેવા તમામ જાણીતા વાયુઓને કાળજીપૂર્વક દૂર કર્યા. જે બાકી રહ્યું તે થોડી માત્રામાં વાયુ હતું જેણે તેમણે પ્રયાસ કરેલા અન્ય કોઈપણ તત્વ સાથે પ્રતિક્રિયા આપવાનો મક્કમપણે ઇનકાર કર્યો. 1894માં, તેમણે આ નવા, પ્રતિક્રિયાહીન તત્વની શોધની જાહેરાત કરી, જેને તેમણે આર્ગોન નામ આપ્યું.
નામમાં શું છે?
“આર્ગોન” નામ તેની પ્રતિક્રિયાહીન પ્રકૃતિને સંપૂર્ણપણે પ્રતિબિંબિત કરે છે. તે ગ્રીક શબ્દ “આર્ગોસ” પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ “નિષ્ક્રિય” અથવા “આળસુ” થાય છે. આ આર્ગોનની અન્ય તત્વો સાથે રાસાયણિક સંયોજનો બનાવવાની અનિચ્છાનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરે છે.
આર્ગોન વિશે ઝડપી તથ્યો
- આર્ગોન પૃથ્વીના વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજન અને ઓક્સિજન પછી ત્રીજો સૌથી વિપુલ પ્રમાણમાં રહેલો વાયુ છે.
- તે ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ બલ્બમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે, જેમ કે ભારતના ઘણા ઘરો અને સ્ટ્રીટલાઇટ્સમાં જોવા મળે છે, ફિલામેન્ટને ઝડપથી બળી જવાથી બચાવવા માટે, જેનાથી બલ્બની આયુષ્ય લંબાય છે.
- વેલ્ડર્સ વારંવાર આર્ગોન વાયુનો ઉપયોગ વેલ્ડીંગ આર્કની આસપાસ નિષ્ક્રિય શીલ્ડીંગ વાતાવરણ બનાવવા માટે કરે છે. આ ગરમ ધાતુને હવામાં રહેલા ઓક્સિજન અને નાઇટ્રોજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરતા અટકાવે છે, જે ભારતના વિવિધ ઉદ્યોગોમાં મજબૂત અને સ્વચ્છ વેલ્ડિંગ સુનિશ્ચિત કરે છે.
- આર્ગોનનો ઉપયોગ ડબલ-પેન વિંડોઝમાં ઇન્સ્યુલેટીંગ વાયુ તરીકે થાય છે. કાચના બે પેન વચ્ચે ફસાયેલ આર્ગોન ગરમીના સ્થાનાંતરણને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, જે ઇમારતોને વધુ ઊર્જા-કાર્યક્ષમ બનાવે છે, જે ભારતના વિવિધ હવામાનમાં તાપમાનનું સંચાલન કરવા માટે ફાયદાકારક છે.
- તેની નિષ્ક્રિયતાને કારણે, આર્ગોન પ્રયોગશાળાઓ અને ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓમાં સંવેદનશીલ સામગ્રીને હેન્ડલ કરવા માટે સલામત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે, જે અનિચ્છનીય રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓને અટકાવે છે.