કેડમિયમનો પરિચય: ચાંદી જેવો ધાતુ તત્વ
કેડમિયમ, જે રાસાયણિક પ્રતીક Cd અને પરમાણુ સંખ્યા 48 દ્વારા રજૂ થાય છે, તે નરમ, ટીપી શકાય તેવી, ખેંચી શકાય તેવી અને ચાંદી જેવી સફેદ ધાતુ છે. તે ઝીંક અને પારો સાથે આવર્ત કોષ્ટકના સમૂહ 12 માં આવે છે. તેના શુદ્ધ સ્વરૂપમાં, કેડમિયમને છરી વડે સરળતાથી કાપી શકાય છે.
કેડમિયમની શોધ
કેડમિયમ તત્વની શોધ 1817 માં જર્મન રસાયણશાસ્ત્રી ફ્રેડરિક સ્ટ્રોમેયર દ્વારા થઈ હતી. તેમણે તેને ઝીંક કાર્બોનેટમાં એક અશુદ્ધિ તરીકે શોધી કાઢ્યું, જેને કેલામાઇન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને જેનો ઉપયોગ ઔષધીય હેતુઓ માટે થતો હતો. તે સમયે, ફાર્માસિસ્ટોને શંકા હતી કે કેલામાઇનની કેટલીક બેચ દૂષિત હતી કારણ કે તેને ગરમ કરતાં તે પીળા થઈ જતી હતી, જે શુદ્ધ ઝીંક કાર્બોનેટનો ગુણધર્મ નથી. સ્ટ્રોમેયરે આ પીળા રંગના નમૂનાઓમાંથી નવા તત્વને અલગ કર્યું, તેને એક અલગ ધાતુ પદાર્થ તરીકે ઓળખીને.
નામની ઉત્પત્તિ
“કેડમિયમ” નામ લેટિન શબ્દ “cadmia” અને પ્રાચીન ગ્રીક શબ્દ “kadmeia” પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જે કેલામાઇનનો ઉલ્લેખ કરતો હતો, તે અયસ્ક કે જેમાંથી ઝીંક કાઢવામાં આવતું હતું. કેલામાઇન ઘણીવાર થેબ્સ નજીકની ગુફાઓમાં જોવા મળતું હતું, જે એક પ્રાચીન ગ્રીક શહેર છે અને પૌરાણિક હીરો કેડમસ દ્વારા સ્થાપિત થયું હોવાનું મનાય છે. આમ, તત્વનું નામ એ ખનિજ પરથી રાખવામાં આવ્યું જે તેની શોધ તરફ દોરી ગયું.
કેડમિયમ વિશેના ઝડપી તથ્યો
- કેડમિયમ અત્યંત ઝેરી છે, અને તેનો સંપર્ક, નાના જથ્થામાં પણ, સજીવો માટે હાનિકારક હોઈ શકે છે.
- તે ઘણીવાર ઝીંક અયસ્ક સાથે જોવા મળે છે, જેમ કે ભારતના રાજસ્થાન જેવા ભાગોમાં ખોદવામાં આવતા અયસ્ક, જ્યાં ઝીંકના મોટા ભંડારો આવેલા છે.
- કેડમિયમના સંયોજનો તેજસ્વી લાલ, નારંગી અને પીળા રંગદ્રવ્યો ઉત્પન્ન કરવા માટે જાણીતા છે, જેનો ઐતિહાસિક રીતે પેઇન્ટ અને પ્લાસ્ટિકમાં ઉપયોગ થતો હતો, જોકે તેમની ઝેરી અસરને કારણે હવે તેમનો ઉપયોગ મર્યાદિત છે.
- કેડમિયમનો એક મહત્વપૂર્ણ ઉપયોગ નિકલ-કેડમિયમ (NiCd) રિચાર્જેબલ બેટરીના ઉત્પાદનમાં છે, જોકે પર્યાવરણીય ચિંતાઓને કારણે આ બેટરીઓને તબક્કાવાર બંધ કરવામાં આવી રહી છે.
- કેડમિયમ ન્યુટ્રોનનું ઉત્તમ શોષક છે, જે તેને પરમાણુ રિએક્ટરમાં નિયંત્રણ સળિયામાં પરમાણુ વિખંડન પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવા માટે ઉપયોગી બનાવે છે.