જર્મેનિયમ એક રસપ્રદ રાસાયણિક તત્વ છે, જેને મેટલોઇડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે તે ધાતુઓ અને અધાતુઓ વચ્ચેના ગુણધર્મો દર્શાવે છે. તેનો દેખાવ ચળકતો, ચાંદી-સફેદ હોય છે અને તે બરડ હોય છે.
શોધ અને નામકરણ
જર્મેનિયમનું અસ્તિત્વ 1871માં પ્રખ્યાત રશિયન રસાયણશાસ્ત્રી દિમિત્રી મેન્ડેલીવે આગાહી કરી હતી. તેમણે તેને “ઇકાસિલિકોન” નામ આપ્યું હતું અને તેમના નવા વિકસિત આવર્ત કોષ્ટકમાં તેની સ્થિતિના આધારે તેના ઘણા ગુણધર્મોની ચોક્કસ આગાહી કરી હતી.
જર્મેનિયમની વાસ્તવિક શોધ 1886માં થઈ હતી. ક્લેમેન્સ વિંકલર, એક જર્મન રસાયણશાસ્ત્રી,એ આર્જીરોડાઇટ નામની દુર્લભ ખનિજમાંથી આ તત્વને અલગ પાડ્યું હતું, જે સિલ્વર જર્મેનિયમ સલ્ફાઇડ ખનિજ છે. તેમણે પુષ્ટિ કરી કે આ નવું તત્વ ઇકાસિલિકોન માટે મેન્ડેલીવની આગાહીઓ સાથે સુસંગત હતું.
વિંકલરે તેમના વતન, જર્મનીના સન્માનમાં આ તત્વનું નામ “જર્મેનિયમ” રાખ્યું હતું.
મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ અને ઉપયોગો
પૃથ્વીના પોપડામાં જર્મેનિયમ પ્રમાણમાં દુર્લભ તત્વ છે, પરંતુ તેના અનન્ય ગુણધર્મો તેને વિવિધ તકનીકી એપ્લિકેશન્સમાં ખૂબ મૂલ્યવાન બનાવે છે.
જર્મેનિયમ વિશે પાંચ ઝડપી હકીકતો:
- જર્મેનિયમનો અણુ નંબર 32 છે અને તે આવર્ત કોષ્ટક પર ‘Ge’ રાસાયણિક પ્રતીક દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
- તે એક સેમિકન્ડક્ટર છે, એક એવી સામગ્રી જે ઇન્સ્યુલેટર કરતાં વધુ સારી રીતે વીજળીનું વહન કરે છે પરંતુ શુદ્ધ ધાતુ જેટલું સારું નથી. આ ગુણધર્મ તેને ટ્રાન્ઝિસ્ટર અને ડાયોડ જેવા ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકોના ઉત્પાદનમાં આવશ્યક બનાવે છે, જે ભારતમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા મોબાઇલ ફોન અને કમ્પ્યુટર જેવા ઘણા દૈનિક ઉપકરણોમાં જોવા મળે છે.
- જર્મેનિયમનો ઉપયોગ ઓપ્ટિકલ ફાઇબર બનાવવા માટે થાય છે, જે પ્રકાશ સંકેતોને હાઇ-સ્પીડ ઇન્ટરનેટ અને સંચાર નેટવર્ક માટે પ્રસારિત કરતા નાના કાચના તાર છે, જે સમગ્ર ભારતમાં ઘરો અને વ્યવસાયોને જોડે છે.
- ઇન્ફ્રારેડ સ્પેક્ટ્રમમાં તેના પારદર્શક ગુણધર્મો તેને ઇન્ફ્રારેડ ઓપ્ટિક્સ માટે આદર્શ બનાવે છે. આનો ઉપયોગ નાઇટ-વિઝન ઉપકરણો, થર્મલ ઇમેજિંગ કેમેરા અને અત્યાધુનિક વૈજ્ઞાનિક સાધનોમાં થાય છે.
- ભારતમાં પ્રાથમિક તત્વ તરીકે વ્યાપકપણે ખાણકામ કરવામાં આવતું ન હોવા છતાં, જર્મેનિયમ ઘણીવાર ચોક્કસ ઝીંક અયસ્કના શુદ્ધિકરણ દરમિયાન અને વૈશ્વિક સ્તરે કેટલાક કોલસાના થાપણોની રાખમાંથી ઉપ-ઉત્પાદન તરીકે પુનઃપ્રાપ્ત થાય છે.