હિલિયમનું અનાવરણ: સૌથી હલકો નોબલ ગેસ
હિલિયમ એક નોંધપાત્ર રાસાયણિક તત્વ છે, જેને નોબલ ગેસ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે તે તત્વોના એક વિશેષ જૂથનો ભાગ છે જે ખૂબ જ સ્થિર છે અને અન્ય પદાર્થો સાથે સરળતાથી પ્રતિક્રિયા આપતું નથી. તે રંગહીન, ગંધહીન અને સ્વાદહીન ગેસ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. હાઇડ્રોજન પછી, હિલિયમ બ્રહ્માંડમાં બીજું સૌથી હલકું અને બીજું સૌથી પ્રચુર તત્વ છે. જોકે, પૃથ્વી પર તે તદ્દન દુર્લભ છે અને મુખ્યત્વે કુદરતી ગેસના ભંડારોમાં ઊંડે જમીનમાં ફસાયેલું જોવા મળે છે.
તેની શોધની ઝલક
હિલિયમની શોધની વાર્તા અનન્ય છે કારણ કે તે પૃથ્વી પર નહીં, પરંતુ સૂર્યના વાતાવરણમાં પ્રથમ ઓળખાઈ હતી. 1868 માં, ભારતના આંધ્રપ્રદેશના ગુન્ટુરમાં જોવા મળેલા સંપૂર્ણ સૂર્યગ્રહણ દરમિયાન, ફ્રેન્ચ ખગોળશાસ્ત્રી પિયર જેન્સને સૂર્યના કોરોનામાંથી આવતા પ્રકાશનું વિશ્લેષણ કરવા માટે સ્પેક્ટ્રોસ્કોપનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે એક તેજસ્વી પીળી સ્પેક્ટ્રલ રેખા જોઈ જે પૃથ્વી પરના કોઈપણ જાણીતા તત્વ સાથે મેળ ખાતી ન હતી. સ્વતંત્ર રીતે, બ્રિટિશ વૈજ્ઞાનિક નોર્મન લોકયરે પણ તે જ સ્પેક્ટ્રલ રેખાનું અવલોકન કર્યું અને સૂચવ્યું કે તે એક નવા તત્વનો ભાગ છે. 1895 સુધી બ્રિટિશ રસાયણશાસ્ત્રીઓ વિલિયમ રામસે, મોરિસ ટ્રાવર્સ અને આલ્ફ્રેડ ટ્રાવર્સ સાથે કામ કરતા, યુરેનિયમ ધરાવતા ખનિજ ક્લેવાઇટને ગરમ કરીને પૃથ્વી પર હિલિયમને સફળતાપૂર્વક અલગ કરી શક્યા ન હતા.
નામ પાછળનો અર્થ
નામ “હિલિયમ” ગ્રીક શબ્દ “હેલિયોસ” પરથી આવ્યું છે, જેનો અર્થ “સૂર્ય” થાય છે. આ નામકરણની પસંદગી તેની સૂર્યના સ્પેક્ટ્રમમાં તેની પ્રારંભિક શોધને સીધી રીતે પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે આપણા પોતાના ગ્રહ પર તે મળ્યું તેના ઘણા સમય પહેલાની વાત છે.
હિલિયમ વિશે ઝડપી તથ્યો
- હિલિયમનો ઉત્કલન બિંદુ બધા તત્વોમાં સૌથી નીચો છે, જે આશરે -269 ડિગ્રી સેલ્સિયસ છે. આ અતિશય ઠંડું તેને ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક અને તબીબી કાર્યક્રમો માટે અમૂલ્ય બનાવે છે.
- કારણ કે તે બિન-જ્વલનશીલ છે અને હવા કરતાં ઘણું હલકું છે, હિલિયમનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ફુગ્ગાઓ અને એરશીપને ફુલાવવા માટે થાય છે, ખાતરી કરે છે કે તેઓ હાઇડ્રોજન સાથે સંકળાયેલા દહનના જોખમ વિના તરે છે.
- આધુનિક દવાઓમાં, પ્રવાહી હિલિયમ મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઇમેજિંગ (MRI) સ્કેનરમાં વપરાતા સુપરકન્ડક્ટીંગ મેગ્નેટને ઠંડુ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, જે ભારતમાં અને વૈશ્વિક સ્તરે હોસ્પિટલોમાં વિવિધ પરિસ્થિતિઓના નિદાન માટે આવશ્યક છે.
- ઉદ્યોગોમાં પણ હિલિયમનો ઉપયોગ પ્રતિક્રિયાશીલ ધાતુઓના વેલ્ડીંગ માટે રક્ષણાત્મક વાતાવરણ તરીકે થાય છે, જેથી તેઓ હવામાં રહેલા ઓક્સિજન અથવા નાઇટ્રોજન સાથે પ્રતિક્રિયા ન આપે.
- ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) તેના રોકેટમાં હિલિયમનો ઉપયોગ કરે છે, ખાસ કરીને ઇંધણ ટાંકીઓને દબાણયુક્ત કરવા માટે, જે અદ્યતન એરોસ્પેસ ટેકનોલોજીમાં તેનું મહત્વ દર્શાવે છે.