પારાનો રાસાયણિક સ્વભાવ પરિચય
પારો, જેને Hg પ્રતીક દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે અને ક્વિકસિલ્વર તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પ્રમાણભૂત તાપમાન અને દબાણે ભારે, ચાંદી જેવી સફેદ પ્રવાહી ધાતુ છે. આ પરિસ્થિતિઓમાં તેની પ્રવાહી સ્થિતિ માટે તે ધાતુ તત્વોમાં અનન્ય છે. રાસાયણિક રીતે, પારો પ્રમાણમાં નિષ્ક્રિય ધાતુ માનવામાં આવે છે. તે ઉમદા ધાતુઓ જેવા ગુણધર્મો દર્શાવે છે, કાટ સામે પ્રતિકાર કરે છે અને આલ્કલી ધાતુઓ અથવા આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓ જેવી વધુ પ્રતિક્રિયાશીલ ધાતુઓની તુલનામાં અન્ય તત્વો સાથે સરળતાથી સંયોજિત થતો નથી.
સામાન્ય પદાર્થો સાથે પ્રતિક્રિયાશીલતા
પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા
પારો કોઈપણ તાપમાને પાણી અથવા વરાળ સાથે પ્રતિક્રિયા કરતો નથી. તેની ઓછી પ્રતિક્રિયાશીલતાનો અર્થ એ છે કે તે પાણીના સંપર્કમાં આવે ત્યારે અપ્રભાવિત રહે છે, જે તેને થર્મોમીટર્સ અને બેરોમીટર્સ જેવા ઉપકરણોમાં ઉપયોગ માટે યોગ્ય બનાવે છે જ્યાં તેને વિવિધ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં સ્થિર રહેવાની જરૂર હોય છે.
હવા સાથે પ્રતિક્રિયા
ઓરડાના તાપમાને, પારો હવામાં ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરતો નથી. આ નિષ્ક્રિયતા તેની સ્થિરતામાં ફાળો આપે છે. જોકે, જો તેને હવાના સંપર્કમાં તેના ઉત્કલન બિંદુ (આશરે 357 °C) થી વધુ તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે, તો તે ધીમે ધીમે ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને મર્ક્યુરી(II) ઓક્સાઇડ (HgO) બનાવે છે, જે લાલ અથવા નારંગી ઘન પદાર્થ છે. આ મર્ક્યુરી(II) ઓક્સાઇડને 500 °C થી વધુ ગરમ કરવા પર તે ફરીથી મૂળભૂત પારો અને ઓક્સિજનમાં વિઘટિત થઈ શકે છે.
આરોગ્ય અને સુરક્ષા પાસાઓ
ઝેરીપણું
પારો અને તેના સંયોજનો મનુષ્યો અને અન્ય જીવંત સજીવો માટે અત્યંત ઝેરી છે. પારાના વરાળના શ્વાસ દ્વારા, પારો-દૂષિત ખોરાક (જેમ કે દૂષિત પાણીમાંથી માછલી) ખાવાથી, અથવા ત્વચાના સંપર્ક દ્વારા પારાનો સંપર્ક થઈ શકે છે. શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી, તે એકઠા થઈ શકે છે અને કેન્દ્રીય ચેતાતંત્ર, કિડની અને લીવરને ગંભીર અસર કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતમાં, કેટલાક ઔદ્યોગિક પ્રવાહમાંથી અથવા કેટલીક આયુર્વેદિક તૈયારીઓ જેવી પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાં ઐતિહાસિક ઉપયોગોમાંથી થતા પારાના પ્રદૂષણ અંગે ચિંતાઓ ઊભી થઈ છે, જેના માટે સાવચેતીપૂર્વક નિયમન અને દેખરેખ જરૂરી છે.
રેડિયોએક્ટિવિટી
કુદરતી રીતે બનતો પારો રેડિયોએક્ટિવ નથી. તે ઘણા સ્થિર આઇસોટોપ્સનો બનેલો છે. જ્યારે પારાના કેટલાક કૃત્રિમ આઇસોટોપ્સ રેડિયોએક્ટિવ હોઈ શકે છે, ત્યારે તે કુદરતી રીતે જોવા મળતા નથી અને સામાન્ય રીતે ચોક્કસ સંશોધન અથવા તબીબી કાર્યક્રમો માટે પ્રયોગશાળાઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
જ્વલનશીલતા
પારો જ્વલનશીલ નથી. ધાતુ તરીકે, તે બળતો નથી કે દહનનો આધાર બનતો નથી.
નોંધપાત્ર રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા ઉદાહરણ
પારાની સૌથી લાક્ષણિક રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓમાંની એક તેની એમલગમ્સ બનાવવાની ક્ષમતા છે. એમલગમ એ પારો અને અન્ય ધાતુનું મિશ્રણ છે. પારો સોનું, ચાંદી અને ઝીંક સહિતની ઘણી ધાતુઓ સાથે સરળતાથી એમલગમ બનાવે છે. આ ગુણધર્મ ઐતિહાસિક અને વ્યાપારી રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતના કેટલાક ભાગોમાં જોવા મળતી કારીગરી સોનાની ખાણકામ પદ્ધતિઓમાં, કાચી ધાતુમાંથી સોનું કાઢવા માટે પારાનો ઉપયોગ થાય છે. જ્યારે પારાને કચડેલી સોનાવાળી કાચી ધાતુ સાથે મિશ્રિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે સોનાને પસંદગીપૂર્વક ઓગાળીને સોના-પારાનો એમલગમ બનાવે છે. આ એમલગમને પછી ગરમ કરીને પારાને બાષ્પીભવન કરી શકાય છે, શુદ્ધ સોનું છોડીને. જોકે, ઝેરી પારાના વરાળના ઉત્સર્જનને કારણે આ પ્રક્રિયા પર્યાવરણ માટે જોખમી છે.