ઇન્ડિયમની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાશીલતા
ઇન્ડિયમ (In) એ આવર્ત કોષ્ટકના 13મા સમૂહમાં આવતી નરમ, ચાંદી જેવી સફેદ ધાતુ છે, જે એલ્યુમિનિયમ અને ગેલિયમ જેવા તત્વો સાથે સંબંધિત છે. તેને પોસ્ટ-ટ્રાન્ઝિશન મેટલ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. તેની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાશીલતા અત્યંત પ્રતિક્રિયાશીલ આલ્કલી ધાતુઓ અને ઘણી ઓછી પ્રતિક્રિયાશીલ નોબલ ધાતુઓની વચ્ચેની છે. ઇન્ડિયમ તેના સંયોજનોમાં મુખ્યત્વે +3 ઓક્સિડેશન સ્થિતિ દર્શાવે છે, જોકે +1 ઓક્સિડેશન સ્થિતિ પણ જોવા મળી શકે છે.
પાણી સાથે પ્રતિક્રિયાશીલતા
ઇન્ડિયમ પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે, પરંતુ આ પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે ધીમી હોય છે અને જોરદાર હોતી નથી. ઠંડા પાણી સાથે, પ્રતિક્રિયા ભાગ્યે જ અનુભવી શકાય છે. જોકે, જ્યારે ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે ઇન્ડિયમ ગરમ પાણી અથવા વરાળ સાથે વધુ સરળતાથી પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ પ્રતિક્રિયાના ઉત્પાદનો ઇન્ડિયમ(III) હાઇડ્રોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોજન વાયુ છે. એકંદર પ્રતિક્રિયાને આ રીતે રજૂ કરી શકાય છે:
2 In(s) + 6 H₂O(l) → 2 In(OH)₃(s) + 3 H₂(g)
હવા સાથે પ્રતિક્રિયાશીલતા
શુષ્ક વાતાવરણીય હવામાં, ઇન્ડિયમ એકદમ સ્થિર હોય છે અને સરળતાથી પ્રતિક્રિયા કરતું નથી કે કટાતું નથી. જોકે, ભેજવાળી હવાની હાજરીમાં, ઇન્ડિયમની સપાટી ધીમે ધીમે ઝાંખી પડી જાય છે. આ ઝાંખપ તેની સપાટી પર ઇન્ડિયમ(III) ઓક્સાઇડ (In₂O₃) ના પાતળા, રક્ષણાત્મક સ્તરના નિર્માણને કારણે થાય છે. આ ઓક્સાઇડ સ્તર ધાતુના વધુ કાટને અટકાવવામાં મદદ કરે છે, જેમ એલ્યુમિનિયમ રક્ષણાત્મક ઓક્સાઇડ સ્તર બનાવે છે.
જ્યારે ઇન્ડિયમને હવામાં અથવા શુદ્ધ ઓક્સિજનમાં સખત રીતે ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે વિશિષ્ટ વાયોલેટ જ્યોત સાથે સરળતાથી બળે છે, અને ઇન્ડિયમ(III) ઓક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરે છે.
4 In(s) + 3 O₂(g) → 2 In₂O₃(s)
ઝેરીપણું, રેડિયોએક્ટિવતા અને જ્વલનશીલતા
ઝેરીપણું
જથ્થાબંધ ધાતુ ઇન્ડિયમ સામાન્ય રીતે ખૂબ ઓછી ઝેરીપણું ધરાવે છે. તે સાદા ત્વચા સંપર્ક અથવા ટૂંકા સંપર્ક દ્વારા નોંધપાત્ર સ્વાસ્થ્ય જોખમો ઉભો કરતું નથી. જોકે, ઇન્ડિયમ સંયોજનો, ખાસ કરીને દ્રાવ્ય સંયોજનોના લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં રહેવાથી, જો તેનું સેવન કરવામાં આવે અથવા શ્વાસમાં લેવામાં આવે તો તે ઝેરી હોઈ શકે છે, અને કિડની જેવા અંગોને સંભવિતપણે અસર કરી શકે છે. ઔદ્યોગિક સેટિંગ્સમાં જ્યાં ઇન્ડિયમ સંયોજનોનું સંચાલન થાય છે ત્યાં વ્યવસાયિક સલામતી સાવચેતીઓનું સામાન્ય રીતે પાલન કરવામાં આવે છે.
રેડિયોએક્ટિવતા
કુદરતી રીતે બનતું ઇન્ડિયમ મુખ્યત્વે બે આઇસોટોપ્સનું બનેલું છે: ઇન્ડિયમ-113 (In-113) અને ઇન્ડિયમ-115 (In-115). જ્યારે In-113 સ્થિર છે, ત્યારે In-115 તકનીકી રીતે રેડિયોએક્ટિવ છે, જે બીટા ક્ષયમાંથી પસાર થાય છે. જોકે, તેનું અર્ધ આયુષ્ય અપવાદરૂપે લાંબુ છે (આશરે 4.41 × 10¹⁴ વર્ષ), જે બ્રહ્માંડની ઉંમર કરતાં ઘણું લાંબુ છે. આ અત્યંત લાંબા અર્ધ આયુષ્યને કારણે, કુદરતી રીતે બનતા ઇન્ડિયમની રેડિયોએક્ટિવતા નહિવત્ છે અને વ્યવહારિક હેતુઓ માટે લગભગ શોધી શકાતી નથી. તેથી, મોટાભાગના વ્યવહારિક ઉપયોગો અને સામાન્ય સમજણ માટે, ઇન્ડિયમને બિન-રેડિયોએક્ટિવ તત્વ માનવામાં આવે છે.
જ્વલનશીલતા
જથ્થાબંધ ઘન ધાતુ તરીકે, ઇન્ડિયમ સામાન્ય વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં જ્વલનશીલ નથી. તે સરળતાથી આગ પકડતું નથી. જોકે, અન્ય ઘણી ધાતુઓની જેમ, જો ઇન્ડિયમ ખૂબ જ ઝીણા, પાવડર સ્વરૂપમાં હાજર હોય, તો તે ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં, જેમ કે ઊંચા તાપમાન અને ઓક્સિજનની હાજરીમાં, દહનશીલ અને સંભવિતપણે જ્વલનશીલ બની શકે છે. આવા પાવડર સ્વરૂપોમાં, તે વાયોલેટ જ્યોત સાથે બળી શકે છે, જેમ કે હવા સાથેની પ્રતિક્રિયામાં ઉલ્લેખ કર્યો છે.
રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાનું ઉદાહરણ
ઇન્ડિયમ માટેની એક સામાન્ય રાસાયણિક પ્રતિક્રિયામાં એસિડ સાથે તેની પ્રતિક્રિયા શામેલ છે. ઇન્ડિયમ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) જેવા પ્રબળ એસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને ઇન્ડિયમ(III) ક્લોરાઇડ અને હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રતિક્રિયા ઇન્ડિયમના ધાતુના ગુણધર્મને અને સકારાત્મક આયનો બનાવવા માટે ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાની તેની વૃત્તિને દર્શાવે છે.
2 In(s) + 6 HCl(aq) → 2 InCl₃(aq) + 3 H₂(g)
ઇન્ડિયમ ઘણીવાર રાજસ્થાન, ભારત જેવા પ્રદેશોમાં જોવા મળતી ઝીંક ધાતુઓના શુદ્ધિકરણ દરમિયાન ઉપ-ઉત્પાદન તરીકે મેળવવામાં આવે છે. તે આધુનિક ટેકનોલોજીમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે, જેમ કે ઇન્ડિયમ ટીન ઓક્સાઇડ (ITO) ના ઉત્પાદનમાં, જે ભારતમાં સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા સ્માર્ટફોન અને ટેબ્લેટમાં ટચસ્ક્રીન તેમજ સૌર પેનલ્સ માટે નિર્ણાયક છે.