ક્રિપ્ટોનનો પરિચય
ક્રિપ્ટોન, જે Kr પ્રતીક દ્વારા ઓળખાય છે, તે એક આકર્ષક રાસાયણિક તત્વ છે. તે ઉમદા વાયુઓ પૈકીનો એક છે, જે આવર્ત કોષ્ટકના 18મા સમૂહમાં આવે છે. ઉમદા વાયુઓ તેમની અતિશય સ્થિરતા અને ઓછી પ્રતિક્રિયાત્મકતા દ્વારા વર્ગીકૃત થાય છે, એટલે કે તેઓ સામાન્ય રીતે અન્ય તત્વો સાથે સરળતાથી રાસાયણિક સંયોજનો બનાવતા નથી. ક્રિપ્ટોન પોતે રંગહીન, ગંધહીન અને સ્વાદહીન વાયુ છે, જે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
શોધ અને નામકરણ
શોધ
ક્રિપ્ટોનની શોધ 1898માં બે બ્રિટિશ રસાયણશાસ્ત્રીઓ, સર વિલિયમ રામસે અને મોરિસ ટ્રાવર્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમની પદ્ધતિમાં હવાના નમૂનાને પ્રવાહી ન બને ત્યાં સુધી ઠંડો કરવાનો સમાવેશ થતો હતો. આ પ્રવાહી હવામાંથી ઓક્સિજન, નાઇટ્રોજન અને આર્ગોન જેવા જાણીતા ઘટકોને વ્યવસ્થિત રીતે દૂર કર્યા પછી, તેમની પાસે એક અવશેષ પદાર્થ બાકી રહ્યો. આ અવશેષમાંથી જ તેઓએ ક્રિપ્ટોન, તેમજ અન્ય એક ઉમદા વાયુ, ઝેનોનને સફળતાપૂર્વક અલગ પાડ્યું હતું. તેમના ઝીણવટભર્યા કાર્યથી આ અગાઉ છુપાયેલા તત્વો બહાર આવ્યા.
નામનો ઉદ્ભવ
“ક્રિપ્ટોન” નામ ગ્રીક શબ્દ “ક્રિપ્ટોસ” પરથી ઉતરી આવ્યું છે. આ ગ્રીક શબ્દનો અર્થ “છુપાયેલું એક” થાય છે. આ તત્વના રહસ્યમય સ્વભાવ અને વાતાવરણમાંથી તેની શોધ અને અલગતામાં રહેલા પડકારને કારણે આ નામ યોગ્ય રીતે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું.
ક્રિપ્ટોન વિશે ઝડપી હકીકતો
- ક્રિપ્ટોન સામાન્ય હવા કરતાં લગભગ ત્રણ ગણો વધુ ઘટ્ટ હોય છે.
- તે ખાસ પ્રકારના ઇલેક્ટ્રિક લાઇટમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, જેમાં હાઈ-સ્પીડ ફોટોગ્રાફિક ફ્લૅશ અને અમુક ફ્લોરોસન્ટ લૅમ્પનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં તે આર્ગોનની સરખામણીમાં તેજસ્વી પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરવામાં ફાળો આપે છે.
- તેના ઊંચા પરમાણુ વજનને કારણે, ક્રિપ્ટોનનો ઉપયોગ ક્યારેક ઊર્જા-કાર્યક્ષમ ડબલ-પેન વિન્ડોમાં ઇન્સ્યુલેટિંગ ગેસ તરીકે થાય છે. આ એપ્લિકેશન ગરમીના સ્થાનાંતરણને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, જે ભારતમાં અનુભવાતી વિવિધ હવામાન પરિસ્થિતિઓ જેવા કે વિવિધ આબોહવામાં આરામદાયક ઇન્ડોર તાપમાન જાળવવામાં મદદરૂપ થાય છે.
- ક્રિપ્ટોન કુદરતી રીતે છ સ્થિર આઇસોટોપ્સ સાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આઇસોટોપ્સ એક જ તત્વના વિવિધ સ્વરૂપો છે, જે તેમના પરમાણુ કેન્દ્રોમાં ન્યુટ્રોનની સંખ્યામાં જ અલગ પડે છે.
- મોટે ભાગે નિષ્ક્રિય હોવા છતાં, ક્રિપ્ટોન ચોક્કસ પ્રયોગશાળાની પરિસ્થિતિઓમાં ફ્લોરિન જેવા અત્યંત પ્રતિક્રિયાશીલ તત્વો સાથે સંયોજનો બનાવી શકે છે, જેમ કે ક્રિપ્ટોન ડાયફ્લોરાઇડ (KrF2). જોકે, આ સંયોજનો સામાન્ય રીતે દુર્લભ અને અસ્થિર હોય છે।