ઓક્સિજનને સમજવું
ઓક્સિજન શું છે?
ઓક્સિજન એ એક મૂળભૂત રાસાયણિક તત્વ છે, જેને ‘O’ પ્રતીક દ્વારા રજૂ કરવામાં આવે છે અને તેનો અણુ નંબર (atomic number) 8 છે. આનો અર્થ એ છે કે ઓક્સિજનના દરેક અણુમાં તેના ન્યુક્લિયસમાં 8 પ્રોટોન હોય છે. તે સજીવો દ્વારા શ્વાસમાં લેવાતી હવાનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે અને પૃથ્વી પરની વિવિધ કુદરતી પ્રક્રિયાઓમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. પ્રમાણભૂત તાપમાન અને દબાણે, ઓક્સિજન વાયુ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
ઓક્સિજનની શોધ
ઓક્સિજનને એક અલગ પદાર્થ તરીકે ઓળખવામાં અને તેને અલગ પાડવામાં ઘણા વૈજ્ઞાનિકો સામેલ હતા. અંગ્રેજ રસાયણશાસ્ત્રી જોસેફ પ્રિસ્ટલીને 1774 માં મર્ક્યુરિક ઓક્સાઇડને ગરમ કરીને ઓક્સિજનને અલગ પાડવાનો વ્યાપકપણે શ્રેય આપવામાં આવે છે. સ્વતંત્ર રીતે, સ્વીડિશ-જર્મન ફાર્માસિસ્ટ કાર્લ વિલ્હેમ શીલે પણ અગાઉ, લગભગ 1772 માં, ઓક્સિજનને અલગ પાડ્યું હતું, પરંતુ તેમણે પ્રિસ્ટલી પછી તેમના તારણો પ્રકાશિત કર્યા હતા. ફ્રેન્ચ રસાયણશાસ્ત્રી એન્ટોઈન લેવોઇસિયરે પાછળથી પ્રયોગો કર્યા જેણે ઓક્સિજનને એક તત્વ તરીકે સ્થાપિત કર્યું અને દહન અને શ્વસનમાં તેની ભૂમિકાનું સચોટ વર્ણન કર્યું.
નામની ઉત્પત્તિ
“ઓક્સિજન” નામ 1777 માં એન્ટોઈન લેવોઇસિયર દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું. તે બે ગ્રીક શબ્દો પરથી ઉતરી આવ્યું છે: “ઓક્સિસ” (oxys), જેનો અર્થ “એસિડ” (acid) થાય છે, અને “જીન્સ” (genes), જેનો અર્થ “બનાવવું” (forming) અથવા “ઉત્પાદક” (producer) થાય છે. લેવોઇસિયરને શરૂઆતમાં એવું માનતા હતા કે ઓક્સિજન એ તમામ એસિડનો આવશ્યક ઘટક છે, જે પાછળથી ખોટું સાબિત થયું, પરંતુ નામ યથાવત રહ્યું.
ઓક્સિજન વિશે રસપ્રદ તથ્યો
- ઓક્સિજન પૃથ્વીના વાતાવરણનો કદના હિસાબે આશરે 21% હિસ્સો બનાવે છે, જે તેને નાઇટ્રોજન પછીનો બીજો સૌથી પ્રચુર વાયુ બનાવે છે.
- તે પૃથ્વીના પોપડામાં સૌથી પ્રચુર તત્વ છે, જે ઘણીવાર ખનિજો અને ખડકોમાં અન્ય તત્વો સાથે સંયોજનમાં જોવા મળે છે.
- તેના સૌથી સામાન્ય વાયુ સ્વરૂપમાં, ઓક્સિજન રંગહીન, ગંધહીન અને સ્વાદહીન હોય છે.
- ઓક્સિજન લગભગ તમામ સજીવોમાં શ્વસન માટે અનિવાર્ય છે, જેમાં મનુષ્યોથી લઈને ભારતના જંગલો અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ્સમાં રહેલી વિશાળ જૈવવિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.
- ઘણી ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ ઓક્સિજન પર આધાર રાખે છે, જેમાં સ્ટીલનું ઉત્પાદન, વેલ્ડીંગ અને ભારતના હોસ્પિટલોમાં તબીબી ઉપયોગોનો સમાવેશ થાય છે।