પ્લેટિનમનો પરિચય
પ્લેટિનમ શું છે?
પ્લેટિનમ એક ભવ્ય અને દુર્લભ ધાતુ તત્વ છે. તે એક ગાઢ, ચાંદી-સફેદ, ચળકતી સંક્રમણ ધાતુ છે જે તેના અપવાદરૂપ ગુણધર્મો માટે જાણીતી છે. તે અત્યંત નિષ્ક્રિય છે, એટલે કે તે અન્ય પદાર્થો સાથે સરળતાથી ભળતી નથી, અને ઊંચા તાપમાને પણ કાટ લાગવા સામે અત્યંત પ્રતિરોધક છે. આ ધાતુ અત્યંત તન્ય (ductile) પણ છે, એટલે કે તેને પાતળા તારમાં ખેંચી શકાય છે, અને નમ્ય (malleable) છે, જેના કારણે તેને તોડ્યા વિના પાતળી શીટ્સમાં હથોડી શકાય છે. તેની દુર્લભતા અને અનન્ય લાક્ષણિકતાઓ તેને પૃથ્વી પરની સૌથી મૂલ્યવાન કિંમતી ધાતુઓમાંની એક બનાવે છે.
તેની શોધની યાત્રા
જ્યારે પ્લેટિનમ પ્રાચીન સભ્યતાઓ, જેમાં ઇજિપ્તવાસીઓ અને દક્ષિણ અમેરિકાના આદિવાસી લોકોનો સમાવેશ થાય છે, તેમને જાણીતું હતું, ત્યારે પશ્ચિમી વૈજ્ઞાનિક જગતમાં એક વિશિષ્ટ તત્વ તરીકે તેની ઓળખ સામાન્ય રીતે 18મી સદીને આભારી છે. સ્પેનિશ સંશોધકોને આ ધાતુ આજના કોલંબિયા અને ઇક્વાડોરની સોનાની ખાણોમાં મળી હતી. તેઓ ઘણીવાર તેને ‘પ્લેટિના’ તરીકે ઓળખાવીને સોનામાં એક અશુદ્ધિ ગણીને ફેંકી દેતા હતા. એન્ટોનિયો ડી ઉલોઆ, એક સ્પેનિશ વૈજ્ઞાનિક અને નૌકા અધિકારી, 1735માં યુરોપમાં નમૂનાઓ પાછા લાવ્યા. પાછળથી, 1700ના દાયકાના મધ્યમાં, બ્રિટિશ ધાતુશાસ્ત્રી ચાર્લ્સ વુડ અને ચિકિત્સક વિલિયમ બ્રાઉનરિગએ વિગતવાર અભ્યાસ હાથ ધર્યા, તેની અનન્ય તત્વીય પ્રકૃતિની પુષ્ટિ કરી અને તેને યુરોપિયન વૈજ્ઞાનિક સમુદાય સમક્ષ રજૂ કર્યું.
નામની ઉત્પત્તિ
નામ “પ્લેટિનમ” સ્પેનિશ શબ્દ “પ્લેટિના” પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જે “પ્લાટા”નું લઘુત્તમ સ્વરૂપ છે, જેનો અર્થ “ચાંદી” થાય છે. સ્પેનિશ ખાણિયાઓએ તેને આ નામ આપ્યું કારણ કે તે ચાંદી જેવું લાગતું હતું પરંતુ તે વધુ ગાઢ હતું અને તેની સાથે કામ કરવું મુશ્કેલ હતું, જે ઘણીવાર સોનાની સાથે જોવા મળતું હતું. આવશ્યકપણે, “પ્લેટિના” નો અર્થ “નાની ચાંદી” થાય છે.
પ્લેટિનમ વિશે ઝડપી તથ્યો
- તેનું રાસાયણિક પ્રતીક Pt છે, અને તેનો પરમાણુ ક્રમાંક 78 છે.
- પ્લેટિનમ એક અપવાદરૂપ દુર્લભ ધાતુ છે, જે સોના કરતાં પણ વધુ દુર્લભ અને સામાન્ય રીતે વધુ મોંઘી છે, જે જ્વેલરી બજારોમાં તેની ઊંચી કિંમતમાં ફાળો આપે છે, ખાસ કરીને ભારતમાં લોકપ્રિય જટિલ ડિઝાઇનમાં.
- તે ઝાંખા પડવા અને કાટ લાગવા સામે અસાધારણ પ્રતિકાર દર્શાવે છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે પ્લેટિનમમાંથી બનેલી વસ્તુઓ લાંબા સમય સુધી તેમની તેજસ્વી ચમક જાળવી રાખે છે.
- એક મહત્વપૂર્ણ ઔદ્યોગિક ઉપયોગ ઉત્પ્રેરક કન્વર્ટર (catalytic converters) માં છે, જે વાહનો (જેમ કે ભારતીય રસ્તાઓ પર દેખાતી કાર અને મોટરબાઈક) માં નિર્ણાયક ઘટકો છે જે એક્ઝોસ્ટ ગેસમાં રહેલા હાનિકારક પ્રદૂષકોને ઓછા ઝેરી પદાર્થોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરે છે.
- પ્લેટિનમ અસાધારણ રીતે ગાઢ છે; તેનો એક નાનો બ્લોક ઘણા સામાન્ય ધાતુઓના સમાન કદના બ્લોકની તુલનામાં આશ્ચર્યજનક રીતે ભારે લાગશે, જે તેના નોંધપાત્ર દળ-થી-કદના ગુણોત્તર (mass-to-volume ratio) દર્શાવે છે.