સેલેનિયમનો પરિચય
કલ્પના કરો કે એક એવું તત્વ જે પ્રકાશને અનુભવીને તેની વિદ્યુત વહન કરવાની ક્ષમતા બદલી શકે છે! તે છે સેલેનિયમ (Se), એક રસપ્રદ રાસાયણિક તત્વ. તે આવર્ત કોષ્ટકના ગ્રુપ 16 સાથે સંબંધિત એક અધાતુ છે, જે ઘણીવાર લાલ પાવડર અથવા ચળકતા રાખોડી ઘન જેવા વિવિધ સ્વરૂપોમાં જોવા મળે છે. સેલેનિયમને ટ્રેસ તત્વ માનવામાં આવે છે, એટલે કે જીવંત વસ્તુઓને તેની ખૂબ ઓછી માત્રાની જરૂર હોય છે.
સેલેનિયમની શોધ
સેલેનિયમની શોધની વાર્તા 1817 માં સ્વીડનમાં શરૂ થાય છે. જોન્સ જેકબ બર્ઝેલિયસ નામના રસાયણશાસ્ત્રી સલ્ફ્યુરિક એસિડ બનાવતી ફેક્ટરીની તપાસ કરી રહ્યા હતા. પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમને લાલ-ભુરો કાંપ મળ્યો, જેને તેમણે શરૂઆતમાં બીજા તત્વ ટેલુરિયમ માની લીધો હતો. વધુ અભ્યાસ કરતાં, બર્ઝેલિયસને સમજાયું કે તે તેના પોતાના અનન્ય ગુણધર્મો ધરાવતું સંપૂર્ણપણે નવું તત્વ હતું. આ ઘટનાએ રસાયણશાસ્ત્રની દુનિયામાં સેલેનિયમનો પરિચય કરાવ્યો.
નામનું મૂળ
બર્ઝેલિયસે ‘સેલેનિયમ’ નામ તેની ટેલુરિયમ સાથેના ગાઢ સંબંધને કારણે પસંદ કર્યું. ‘ટેલુસ’ એ પૃથ્વી માટેનો લેટિન શબ્દ છે, અને ટેલુરિયમને પૃથ્વીના ખનિજોમાંથી તેની શોધને કારણે પહેલેથી જ તેનું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. સેલેનિયમ રાસાયણિક રીતે ટેલુરિયમ જેવું હોવાથી અને પ્રકૃતિમાં તેની સાથે જ જોવા મળતું હોવાથી, બર્ઝેલિયસે નવા તત્વનું નામ આકાશમાં પૃથ્વીના સાથી: ચંદ્રના નામ પરથી રાખવાનું નક્કી કર્યું. ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓમાં, ‘સેલેન’ ચંદ્રની દેવી છે. આમ, સેલેનિયમનો શાબ્દિક અર્થ ‘ચંદ્રમાંથી’ થાય છે.
સેલેનિયમ વિશે ઝડપી તથ્યો
અહીં સેલેનિયમ વિશે કેટલીક રસપ્રદ હકીકતો આપેલી છે:
- પ્રકાશ સંવેદનશીલતા: સેલેનિયમ એક ફોટોકન્ડક્ટર છે, જેનો અર્થ એ છે કે જ્યારે તેના પર પ્રકાશ પડે છે ત્યારે તેની વિદ્યુત વાહકતા નોંધપાત્ર રીતે વધે છે. આ ગુણધર્મ તેને શરૂઆતના ફોટોકોપીઅર્સ, ફોટોગ્રાફિક લાઇટ મીટર અને સોલાર સેલ (સૌર કોષો) માં ખૂબ ઉપયોગી બનાવ્યો.
- રંગબેરંગી એલોટ્રોપ્સ: સેલેનિયમ કેટલાક અલગ સ્વરૂપોમાં અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે, જેને એલોટ્રોપ્સ કહેવાય છે, જેમાંના દરેકમાં અલગ ભૌતિક ગુણધર્મો હોય છે. એક સામાન્ય સ્વરૂપ લાલ રંગનો અમોર્ફસ (બિન-સ્ફટિકીય) પાવડર છે, જે ગરમ થવા પર ચળકતા, ધાતુના ગ્રે, સ્ફટિકીય સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત થઈ શકે છે.
- આવશ્યક ટ્રેસ તત્વ: મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે, સેલેનિયમ એક આવશ્યક ટ્રેસ તત્વ છે, જે શરીરના વિવિધ કાર્યો માટે, ખાસ કરીને કોષોને નુકસાનથી બચાવતા ઉત્સેચકોમાં જરૂરી છે. તે કેટલાક ખોરાકમાં જોવા મળે છે જેમ કે બદામ (દા.ત., બ્રાઝિલ નટ્સ), અનાજ અને સીફૂડ. ભારતના અમુક પ્રદેશોમાં, જમીનમાં સેલેનિયમનું સ્તર અલગ-અલગ હોઈ શકે છે, જે સ્થાનિક રીતે ઉગાડવામાં આવતા પાકોમાં સેલેનિયમની માત્રાને અસર કરે છે.
- ઔદ્યોગિક ઉપયોગો: ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉપરાંત, સેલેનિયમનો ઉપયોગ રૂબી લાલ કાચ અને ઇનેમલ્સના ઉત્પાદનમાં, પિગમેન્ટ તરીકે અને કેટલાક રેક્ટિફાયરમાં થાય છે જે વૈકલ્પિક પ્રવાહને ડાયરેક્ટ પ્રવાહમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
- કુદરતી ઘટના: સેલેનિયમ સામાન્ય રીતે પ્રકૃતિમાં શુદ્ધ તત્વ તરીકે જોવા મળતું નથી. તેના બદલે, તે વિવિધ ખનિજોમાં જોવા મળે છે, ઘણીવાર તાંબુ, સીસું અને ચાંદી જેવી અન્ય ધાતુઓના સલ્ફાઇડ ઓર્સની સાથે, જે વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં, ભારતમાં નોંધપાત્ર ખનિજ ભંડાર ધરાવતા પ્રદેશો સહિત, ખોદી કાઢવામાં આવે છે.