સેમેરિયમનો પરિચય
સેમેરિયમ (Sm), જેનો પરમાણુ ક્રમાંક 62 છે, તે લેન્થેનાઇડ શ્રેણીનો એક રાસાયણિક તત્વ છે, જે દુર્લભ-પૃથ્વી તત્વોનો સમૂહ છે. તેની શોધ 1879 માં પોલ-એમિલ લેકોક ડી બોઇસબોડ્રાન દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
વર્ગીકરણ
સેમેરિયમને સ્પષ્ટપણે ધાતુ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને, તે એક દુર્લભ-પૃથ્વી ધાતુ છે અને આવર્ત કોષ્ટકમાં f-બ્લોક તત્વોનો સભ્ય છે. તેના ધાતુના ગુણધર્મો તેની વાહકતા, ચમક અને ધન આયનો બનાવવાની વૃત્તિમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.
ભૌતિક દેખાવ
રંગ અને ચમક
ઓરડાના તાપમાને, સેમેરિયમ સામાન્ય રીતે ચાંદી-સફેદ ધાતુ તરીકે દેખાય છે. જ્યારે તેને તાજી રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે તેજસ્વી, ધાતુની ચમક દર્શાવે છે. જોકે, અન્ય ઘણી દુર્લભ-પૃથ્વી ધાતુઓની જેમ, તે હવામાં ખુલ્લા થતાં ધીમે ધીમે ઝાંખું પડે છે, એક ઓક્સાઇડ સ્તર બનાવે છે જે તેની ચળકતી સપાટીને નિસ્તેજ કરી દે છે.
રચના અને કઠિનતા
સેમેરિયમને દુર્લભ-પૃથ્વી ધાતુઓમાં પ્રમાણમાં સખત ધાતુ ગણવામાં આવે છે. તેની કઠિનતા હોવા છતાં, તે ખૂબ જ બરડ પણ છે, એટલે કે તે તાણ હેઠળ પ્લાસ્ટિકલી વિરૂપ થવાને બદલે સરળતાથી તૂટી શકે છે અથવા ભંગુર થઈ શકે છે. તે તાંબા કે એલ્યુમિનિયમ જેવી સામાન્ય ધાતુઓની સરખામણીમાં સરળતાથી મૃદુ કે તણાવપૂર્ણ નથી.
ઓરડાના તાપમાને ભૌતિક અવસ્થા
પ્રમાણભૂત ઓરડાના તાપમાને (આશરે 25 °C), સેમેરિયમ ઘન અવસ્થામાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આ લગભગ તમામ ધાતુ તત્વોની લાક્ષણિકતા છે.
થર્મલ ગુણધર્મો
ગલનબિંદુ
સેમેરિયમનું ગલનબિંદુ આશરે 1072 °C (1345 K) છે. આ પ્રમાણમાં ઊંચું ગલનબિંદુ તેની રચનામાં હાજર મજબૂત ધાતુ બંધન દર્શાવે છે.
ઉત્કલનબિંદુ
સેમેરિયમનું ઉત્કલનબિંદુ આશરે 1794 °C (2067 K) છે. આ તાપમાન આંતરપરમાણુ બળોને દૂર કરવા અને ધાતુને વાયુ અવસ્થામાં રૂપાંતરિત કરવા માટે જરૂરી ઊર્જા દર્શાવે છે.
ઉપલબ્ધતા અને ઉપયોગો
સેમેરિયમ કુદરતી રીતે મોનાઝાઇટ અને બેસ્ટનાસાઇટ જેવા ખનિજોમાં જોવા મળે છે. ભારતમાં, ખાસ કરીને તેના દરિયાકાંઠાના પ્રદેશોમાં, મોનાઝાઇટ રેતીના નોંધપાત્ર ભંડારો છે, જે સેમેરિયમ સહિત વિવિધ દુર્લભ-પૃથ્વી તત્વોનો સ્ત્રોત છે. તેના ઉપયોગોમાં સેમેરિયમ-કોબાલ્ટ મેગ્નેટમાં (જે શક્તિશાળી કાયમી ચુંબક છે) અને ન્યુક્લિયર રિએક્ટરમાં ન્યુટ્રોન શોષક તરીકેનો સમાવેશ થાય છે.