ટેલુરિયમનું અનાવરણ: એક પૃથ્વી-સંબંધિત તત્વ
ટેલુરિયમ એક આકર્ષક રાસાયણિક તત્વ છે, જેને ઘણીવાર ચાંદી-સફેદ અથવા રાખોડી-સફેદ મેટલોઇડ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે તેમાં ધાતુઓ અને અધાતુઓ વચ્ચેના મધ્યવર્તી ગુણધર્મો છે. તે ખૂબ જ દુર્લભ છે, પૃથ્વી પર સોના કરતાં ઓછું વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે, જે તેને વિવિધ ઉચ્ચ-તકનીકી એપ્લિકેશન્સમાં એક મૂલ્યવાન પદાર્થ બનાવે છે. જ્યારે શુદ્ધ હોય છે, ત્યારે ટેલુરિયમમાં ધાતુ જેવી ચમક હોઈ શકે છે, પરંતુ તે બરડ પણ હોય છે, જે અધાતુઓ જેવું જ છે.
તેની શોધની વાર્તા
ટેલુરિયમ તત્વની શોધ સૌપ્રથમ 1782માં ફ્રાન્ઝ-જોસેફ મુલર વોન રીચેનસ્ટીન દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જે એક ઑસ્ટ્રિયન ખનિજશાસ્ત્રી અને ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં ખાણોના મુખ્ય નિરીક્ષક હતા. તેઓ એક એવી ખનિજની તપાસ કરી રહ્યા હતા જેમાં એન્ટિમોની હોવાનું મનાતું હતું. જોકે, તેમણે જોયું કે આ ખનિજ એન્ટિમોની માટે અપેક્ષિત રીતે વર્તતું ન હતું અને તેમણે તારણ કાઢ્યું કે તેમાં “નવી અર્ધ-ધાતુ” હતી. પાછળથી, 1798માં, જર્મન રસાયણશાસ્ત્રી માર્ટિન હેનરીચ ક્લેપ્રોથે તેની શોધની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ કરી અને તત્વનું નામ આપ્યું.
નામમાં શું છે?
“ટેલુરિયમ” નામ લેટિન શબ્દ “ટેલસ” પરથી આવ્યું છે, જેનો અર્થ “પૃથ્વી” થાય છે. આ નામ માર્ટિન હેનરીચ ક્લેપ્રોથે પૃથ્વીના પોપડામાં જોવા મળતા ખનિજોમાંથી તેની ઉત્પત્તિ દર્શાવવા માટે પસંદ કર્યું હતું, જેમ કે સેલેનિયમનું નામ (ગ્રીક “સેલેન” પરથી, જેનો અર્થ ચંદ્ર થાય છે) આપવામાં આવ્યું હતું.
ટેલુરિયમ વિશે પાંચ ઝડપી તથ્યો
- ટેલુરિયમનો પરમાણુ ક્રમાંક આવર્ત કોષ્ટકમાં 52 છે અને તેને પ્રતીક Te દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
- તે અન્ય ધાતુઓ સાથે મિશ્રધાતુઓ બનાવવાની તેની ક્ષમતા માટે જાણીતું છે, જે તેમની મજબૂતાઈ અને મશીનિબિલિટી (કાપવા-આકાર આપવાની ક્ષમતા) વધારે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોપર અને સ્ટીલમાં ટેલુરિયમની થોડી માત્રા ઉમેરવામાં આવે છે જેથી તેમને ઉત્પાદન સુવિધાઓમાં કાપવા અને પ્રક્રિયા કરવી સરળ બને, જે ભારતમાં વિવિધ ઔદ્યોગિક એપ્લિકેશન્સમાં જોઈ શકાય છે.
- તેના સૌથી નોંધપાત્ર ઉપયોગો પૈકી એક કેડમિયમ ટેલુરિયડ (CdTe) સોલાર સેલના ઉત્પાદનમાં છે. આ એક પ્રકારની પાતળી-ફિલ્મ સોલાર પેનલ છે જે તેમની કાર્યક્ષમતા અને ઓછા ઉત્પાદન ખર્ચ માટે જાણીતી છે, જે ભારતના વધતા રિન્યુએબલ એનર્જી સેક્ટરમાં ભૂમિકા ભજવે છે.
- જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ટેલુરિયમના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તેમના શ્વાસ, પરસેવો અને પેશાબમાં એક અનોખી લસણ જેવી ગંધ આવી શકે છે. આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે શરીર ટેલુરિયમને ડાયમિથાઈલ ટેલુરિયડમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
- ટેલુરિયમનો ઉપયોગ ઇન્ફ્રારેડ ડિટેક્ટર્સમાં અને રબર માટે વલ્કેનાઇઝિંગ એજન્ટ તરીકે પણ થાય છે, જે રબર ઉત્પાદનોની ટકાઉપણું અને સ્થિતિસ્થાપકતા સુધારવામાં મદદ કરે છે.