થેલિયમ શું છે?
થેલિયમ એ રાસાયણિક તત્વ છે જે Tl પ્રતીક અને પરમાણુ ક્રમાંક 81 દ્વારા રજૂ થાય છે. તે એક નરમ, ચાંદી જેવી સફેદ ધાતુ છે જે દેખાવમાં થોડી ટીન જેવી લાગે છે, પરંતુ હવાના સંપર્કમાં આવતા જ તે ઝડપથી તેની ચમક ગુમાવે છે અને ઓક્સિડેશનને કારણે વાદળી-ગ્રે રંગની બને છે. તે ઘણી ગાઢ હોય છે અને તેના કદ પ્રમાણે ભારે લાગે છે.
થેલિયમની શોધ
થેલિયમની શોધ 1861માં બે વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા સ્વતંત્ર રીતે કરવામાં આવી હતી. બ્રિટિશ રસાયણશાસ્ત્રી સર વિલિયમ ક્રૂકસે જર્મનીમાં સલ્ફ્યુરિક એસિડના ઉત્પાદનમાંથી મળેલા અવશેષોનો અભ્યાસ કરતી વખતે તેની ઓળખ કરી હતી. ફ્રેન્ચ રસાયણશાસ્ત્રી એન્ટોઈન લામીએ પણ તે જ સમયે તેને અલગ પાડ્યું હતું. બંનેએ સ્પેક્ટ્રોસ્કોપી નામની તકનીકનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેમાં પદાર્થને ગરમ કરવામાં આવે ત્યારે તેમાંથી ઉત્સર્જિત પ્રકાશનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.
તેના નામનો અર્થ
નામ “થેલિયમ” ગ્રીક શબ્દ “થલોસ” પરથી આવ્યું છે, જેનો અર્થ “લીલી ડાળી” અથવા “લીલો અંકુર” થાય છે. આ નામ એટલા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે જ્યારે ક્રૂકસે સૌપ્રથમ સ્પેક્ટ્રોસ્કોપનો ઉપયોગ કરીને તત્વનું વિશ્લેષણ કર્યું ત્યારે તેજસ્વી લીલી સ્પેક્ટ્રલ રેખા જોવા મળી હતી. આ વિશિષ્ટ લીલો રંગ તેની ઓળખ માટે મુખ્ય હતો.
થેલિયમ વિશે પાંચ ઝડપી તથ્યો
- અત્યંત ઝેરી: થેલિયમ અને તેના સંયોજનો અત્યંત ઝેરી હોય છે. ઓછી માત્રા પણ મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે જોખમી બની શકે છે. તેની ગંધ અને સ્વાદના અભાવને કારણે, કમનસીબે તેનો ઉપયોગ કેટલાક ઐતિહાસિક કિસ્સાઓમાં ઝેર તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.
- પ્રાપ્યતા: થેલિયમ એક દુર્લભ તત્વ છે. તે ઘણીવાર ઝીંક, કોપર અને સીસા જેવી અન્ય ધાતુઓના સલ્ફાઈડ અયસ્કમાં ટ્રેસ અશુદ્ધિ તરીકે જોવા મળે છે. આમાંથી કેટલાક અયસ્ક વૈશ્વિક સ્તરે સુવિધાઓમાં પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે, જેમાં ભારતના ખાણકામ પ્રદેશો જેવા કે રાજસ્થાનમાં ઝાવર ખાણોનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં ઝીંક અને સીસું કાઢવામાં આવે છે.
- ઐતિહાસિક ઉપયોગો: ભૂતકાળમાં, થેલિયમ સંયોજનોનો ઉપયોગ રોડેન્ટિસાઈડ્સ (ઉંદર મારવાની દવા) અને જંતુનાશકો તરીકે થતો હતો. જોકે, તેની ગંભીર ઝેરીતા અને મનુષ્યો તથા પર્યાવરણ માટેના જોખમને કારણે ઘણા દેશોમાં, જેમાં ભારતનો પણ સમાવેશ થાય છે, આમાંથી મોટાભાગના ઉપયોગો પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
- આધુનિક વિશિષ્ટ એપ્લિકેશન્સ: તેની ઝેરીતા છતાં, થેલિયમના કેટલાક વિશિષ્ટ ઉપયોગો છે. થેલિયમ સલ્ફાઈડનો ઉપયોગ કેટલાક ફોટોઇલેક્ટ્રિક કોષોમાં થાય છે, જે પ્રકાશને વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે. થેલિયમ બ્રોમાઇડ-આયોડાઇડ સ્ફટિકોનો ઉપયોગ ઇન્ફ્રારેડ ઓપ્ટિકલ ઉપકરણો અને ડિટેક્ટર્સમાં થાય છે, જેમ કે નાઇટ વિઝન સાધનો.
- ભૌતિક ગુણધર્મો: થેલિયમ ઓરડાના તાપમાને છરી વડે કાપી શકાય તેટલું નરમ હોય છે. તે વીજળીનું પણ સારી રીતે વહન કરે છે.