लोखंडाची ओळख
लोखंड, ज्याचे रासायनिक चिन्ह Fe आणि अणुसंख्या 26 आहे, हे पृथ्वीवरील सर्वात मुबलक घटकांपैकी एक आहे आणि औद्योगिक उत्पादन ते जैविक प्रक्रियांपर्यंत विविध क्षेत्रांमध्ये याला मोठे महत्त्व आहे. लोहखनिजांपासून त्याचे निष्कर्षण हा जागतिक स्तरावर एक प्रमुख उद्योग आहे, ज्यामध्ये भारत, विशेषतः ओडिशा, छत्तीसगड आणि झारखंड सारख्या प्रदेशांमध्ये, एक प्रमुख उत्पादक आहे.
वर्गीकरण
धातू, अधातू किंवा धातूसदृश
लोखंडाचे संक्रमण धातू (transition metal) म्हणून वर्गीकरण केले जाते. ते उच्च विद्युत आणि औष्णिक वाहकता (high electrical and thermal conductivity), तन्यता (तारेमध्ये ओढण्याची क्षमता), आणि वर्धनीयता (पत्र्यांमध्ये ठोकण्याची क्षमता) यासह सामान्य धातूंचे गुणधर्म दर्शवते.
भौतिक वैशिष्ट्ये
रंग आणि चमक
शुद्ध लोखंड चमकदार, चांदीसारखा-करडा देखावा दर्शवते. तथापि, ऑक्सिजन आणि आर्द्रतेच्या संपर्कात आल्यास त्याची पृष्ठभाग सहजपणे ऑक्सिडाइज होते, ज्यामुळे हायड्रेटेड आयर्न(III) ऑक्साईड्स तयार होतात, ज्याला सामान्यतः गंज (rust) म्हणून ओळखले जाते. हा गंज लालसर-तपकिरी, पातळ पापुद्र्यांच्या स्वरूपात दिसतो.
पोत
शुद्ध लोखंडाचा पोत सामान्यतः गुळगुळीत आणि धातूसारखा असतो. गंजल्यावर, पृष्ठभाग खडबडीत, ठिसूळ आणि अनेकदा ठिसूळ होते.
खोलीच्या तापमानावरची अवस्था
प्रमाणित खोलीच्या तापमानावर, अंदाजे 25°C ला, लोखंड घन अवस्थेत असते.
औष्णिक गुणधर्म
लोखंडाचे औष्णिक गुणधर्म त्याच्या औद्योगिक उपयोगांसाठी महत्त्वाचे आहेत.
वितळण बिंदू: शुद्ध लोखंडाचा वितळण बिंदू अंदाजे 1538 °C आहे.
उत्कलन बिंदू: शुद्ध लोखंडाचा उत्कलन बिंदू अंदाजे 2862 °C आहे.
इतर उल्लेखनीय भौतिक गुणधर्म
लोखंड एक घन मूलद्रव्य आहे, ज्याची घनता अंदाजे 7.87 ग्रॅम प्रति घन सेंटीमीटर आहे. ते प्रसिद्ध फेरोमॅग्नेटिक (ferromagnetic) आहे, म्हणजे ते तीव्रतेने चुंबकीकृत केले जाऊ शकते. या गुणधर्माचा उपयोग इलेक्ट्रोमॅग्नेट्सपासून ते सामान्य घरगुती उपकरणांपर्यंत अनेक अनुप्रयोगांमध्ये केला जातो. हे आंतरिक चुंबकत्व शतकानुशतके ज्ञात आहे, ज्यामुळे कंपाससारख्या दिशादर्शक साधनांच्या विकासावर परिणाम झाला आहे. लोखंड त्याच्या मजबुती आणि कडकपणासाठी देखील प्रसिद्ध आहे, ज्यामुळे ते स्टीलसारख्या मिश्रधातूंचा (alloys) एक मूलभूत घटक बनते, जे भारतातील इमारती आणि पुलांसह पायाभूत सुविधांचा कणा आहे. दिल्लीतील प्राचीन लोहस्तंभ हे गंज-प्रतिरोधक लोखंड तयार करण्याच्या सुरुवातीच्या भारतीय धातूकाम कौशल्याचा एक पुरावा आहे.