गॅलियमची ओळख: तुमच्या हातात वितळणारा धातू
गॅलियम म्हणजे काय?
गॅलियम हे Ga या चिन्हाने दर्शविलेले आणि 31 अणुक्रमांक असलेले एक आकर्षक रासायनिक घटक आहे. त्याला पोस्ट-ट्रान्झिशन धातू म्हणून वर्गीकृत केले जाते आणि ते घन अवस्थेत मऊ, चांदीसारखे पांढरे पदार्थ म्हणून दिसते. गॅलियमच्या सर्वात उल्लेखनीय वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे त्याचा अत्यंत कमी वितळण्याचा बिंदू. बहुतेक धातूंना द्रवरूप होण्यासाठी खूप जास्त तापमान लागते, तर गॅलियम खोलीच्या तापमानापेक्षा थोडे जास्त तापमानात वितळते आणि अनेकदा हातात घेतल्यास ते द्रवरूप होते.
शोध आणि नामकरण
गॅलियमचे अस्तित्व सर्वप्रथम 1871 मध्ये प्रसिद्ध रशियन रसायनशास्त्रज्ञ दिमित्री मेंडेलीव्ह यांनी वर्तवले होते. त्यांनी त्याला “एका-ॲल्युमिनियम” असे नाव दिले कारण त्यांना त्यांच्या आवर्त सारणीत एक पोकळी आढळली आणि ॲल्युमिनियमच्या खाली असलेल्या त्याच्या स्थितीनुसार त्यांनी त्याचे गुणधर्म अचूकपणे ओळखले. फक्त चार वर्षांनंतर, 1875 मध्ये, फ्रेंच रसायनशास्त्रज्ञ पॉल-एमिल लेकॉक डी बॉईसबॉड्रान यांनी स्पेक्ट्रोस्कोपीचा वापर करून या घटकाला यशस्वीरित्या वेगळे केले आणि ओळखले. त्यांनी नव्याने शोधलेल्या घटकाला त्यांच्या मातृभूमीच्या सन्मानार्थ “गॅलियम” असे नाव दिले, कारण “गॅलिया” हा फ्रान्ससाठी लॅटिन शब्द आहे.
गॅलियमबद्दल काही जलद तथ्ये
- गॅलियमचा वितळण्याचा बिंदू अंदाजे 29.76 °C इतका अत्यंत कमी आहे, याचा अर्थ मानवी हाताच्या उबदारपणामुळे ते वितळेल.
- हे प्रगत अर्धसंवाहकांमध्ये एक महत्त्वाचे घटक आहे, जे आधुनिक स्मार्टफोन, संगणक आणि भारतातील घरे आणि रस्त्यावरील दिव्यांमध्ये सामान्यतः वापरल्या जाणाऱ्या तेजस्वी LED दिव्यांसारख्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांसाठी महत्त्वपूर्ण आहेत.
- गॅलिन्स्टन (गॅलियम, इंडियम, टिन) नावाच्या मिश्रधातूमध्ये गॅलियम हा एक घटक आहे, जो खोलीच्या तापमानावर विषारी नसलेला द्रव आहे आणि कधीकधी थर्मामीटरमध्ये पाऱ्याऐवजी वापरला जातो.
- जरी ते मुबलक नसले तरी, गॅलियम बॉक्साईट धातूमध्ये अल्प प्रमाणात आढळते, जो ॲल्युमिनियमचा प्राथमिक स्त्रोत आहे आणि तो ओडिशा आणि आंध्र प्रदेशसारख्या भारतातील प्रदेशांमध्ये उत्खनन केला जातो.
- कमी वितळण्याचा बिंदू असूनही, गॅलियमचा उत्कलनांक (boiling point) अंदाजे 2204 °C इतका खूप जास्त आहे, ज्यामुळे ते विशिष्ट उच्च-तापमान अनुप्रयोगांमध्ये उपयुक्त ठरते.