मोस्कोव्हियम म्हणजे काय?
मोस्कोव्हियम (प्रतिक: Mc) हे एक उल्लेखनीय मूलद्रव्य आहे कारण ते पूर्णपणे कृत्रिम आहे, याचा अर्थ ते मानवाद्वारे तयार केले जाते आणि आपल्या ग्रहावर नैसर्गिकरित्या आढळत नाही. यात अणुक्रमांक 115 आहे, जो दर्शवतो की मोस्कोव्हियमच्या प्रत्येक अणूमध्ये त्याच्या केंद्रकात 115 प्रोटॉन असतात. असे जड मूलद्रव्य तयार करण्यासाठी, वैज्ञानिक शक्तिशाली कण प्रवेगकांचा (particle accelerators) वापर करून लहान अणु केंद्रकांना (atomic nuclei) खूप उच्च वेगाने टक्कर देतात आणि एकत्र करतात. ते तयार करणे इतके कठीण आणि अत्यंत अस्थिर असल्यामुळे, आजपर्यंत केवळ अत्यंत कमी संख्येने मोस्कोव्हियमचे अणू तयार केले गेले आहेत.
शोध आणि नामकरण
मोस्कोव्हियमचे पहिले यशस्वी संश्लेषण 2003 मध्ये झाले. ही महत्त्वपूर्ण उपलब्धी रशियामधील डबना येथील जॉइंट इन्स्टिट्यूट फॉर न्यूक्लियर रिसर्च (JINR) आणि कॅलिफोर्निया, यूएसए येथील लॉरेन्स लिव्हरमोर नॅशनल लॅबोरेटरी (LLNL) मधील वैज्ञानिकांच्या एकत्रित प्रयत्नांचा परिणाम होती. या आंतरराष्ट्रीय संघाने या नवीन, अति-जड मूलद्रव्याचे काही क्षणभंगुर अणू तयार केले.
“मोस्कोव्हियम” हे नाव 2016 मध्ये अधिकृतपणे मान्यताप्राप्त झाले. हे मॉस्को ओब्लास्टच्या सन्मानार्थ निवडले गेले, जो रशियातील एक प्रदेश आहे जेथे जॉइंट इन्स्टिट्यूट फॉर न्यूक्लियर रिसर्च (JINR), एक प्रमुख शोध स्थळ, स्थित आहे. मूलद्रव्यांना त्यांच्या शोध स्थळाच्या नावावरून नाव देण्याची ही पद्धत रसायनशास्त्रात एक सामान्य प्रथा आहे, जसे अनेक भारतीय राज्ये आणि शहरांना भौगोलिक वैशिष्ट्ये, ऐतिहासिक व्यक्ती किंवा प्रमुख स्थानिक देवतांच्या नावावरून नावे दिली जातात.
मोस्कोव्हियमचे प्रमुख पैलू
- अणुक्रमांक (Atomic Number): 115
- प्रतिक (Symbol): Mc
- मूळ (Origin): हे एक कृत्रिम मूलद्रव्य आहे, म्हणजे ते केवळ मानवनिर्मित आहे आणि त्याचे नैसर्गिक अस्तित्व नाही.
- स्थिरता (Stability): मोस्कोव्हियम अत्यंत किरणोत्सर्गी आहे, त्याचे समस्थानिक (isotopes) जवळजवळ त्वरित क्षय पावतात, काही सेकंदांच्या अंशांसाठीच ते अस्तित्वात असतात.
- वर्गीकरण (Classification): हे “अतिजड” मूलद्रव्यांच्या श्रेणीत येते, जी अत्यंत उच्च अणुक्रमांक असलेली मूलद्रव्ये आहेत.
- उत्पादन (Production): प्रयोगशाळेतील परिस्थितीत आजपर्यंत केवळ अत्यंत कमी संख्येने मोस्कोव्हियमचे अणू यशस्वीरित्या तयार केले गेले आहेत.
- आवर्त सारणीतील स्थान (Periodic Table Position): ते आवर्त सारणीच्या गट 15 मध्ये, बिस्मथच्या (bismuth) अगदी खाली स्थित आहे, जे सूचित करते की त्याचे त्या गटातील इतर मूलद्रव्यांसारखे काही रासायनिक गुणधर्म असू शकतात, परंतु त्याच्या अस्थिरतेमुळे या गुणधर्मांचा अभ्यास करणे आव्हानात्मक आहे.