मॉस्कोव्हियम: एक संश्लेषित अतिजड मूलद्रव्य
मॉस्कोव्हियम (Mc), ज्याचा अणुअंक 115 आहे, हे एक संश्लेषित रासायनिक मूलद्रव्य आहे. हे अत्यंत दुर्मिळ मूलद्रव्य असून ते केवळ प्रयोगशाळांमध्ये अणू संमीलन (nuclear fusion) अभिक्रियेद्वारे तयार केले गेले आहे. त्याच्या कमी अर्धायुष्यामुळे (short half-life) आणि अत्यंत कमी प्रमाणात संश्लेषित झाल्यामुळे, त्याचे अनेक भौतिक गुणधर्म थेट पाहिले गेलेले नाहीत, परंतु आवर्त सारणीतील त्याच्या स्थानावर आधारित त्यांचे भाकीत केले जाते.
वर्गीकरण
मॉस्कोव्हियम आवर्त सारणीतील गट 15 मध्ये, बिस्मथच्या खाली स्थित आहे. त्याच्या स्थानानुसार, ते धातू (विशेषतः संक्रमणोत्तर धातू – post-transition metal) असेल असे भाकीत केले जाते. सापेक्षतावादी परिणाम (relativistic effects), जे अतिजड मूलद्रव्यांसाठी महत्त्वपूर्ण ठरतात, ते त्याच्या रासायनिक वर्तनावर परिणाम करू शकतात, परंतु त्याचे मूलभूत धातूचे वैशिष्ट्य अपेक्षित आहे.
अंदाजित भौतिक गुणधर्म
मॉस्कोव्हियम अणूंच्या दुर्मिळतेमुळे आणि क्षणभंगुर अस्तित्वामुळे, त्याचे स्थूल भौतिक गुणधर्म, जसे की रंग आणि पोत (texture), पाहिले गेलेले नाहीत. तथापि, सैद्धांतिक अंदाज काही अंतर्दृष्टी देतात:
- रंग: मॉस्कोव्हियम अनेक धातूंमध्ये आढळणाऱ्या वैशिष्ट्यानुसार, चांदी-पांढऱ्या किंवा धातू-राखाडी रंगाचा घन पदार्थ असेल असे भाकीत केले जाते.
- पोत (Texture): जर ते मोठ्या प्रमाणात (macroscopic quantity) मिळवता आले, तर त्यात घन, धातूसारखा पोत असेल.
- खोलीच्या तपमानावर पदार्थाची अवस्था: सैद्धांतिक नमुन्यांवर (theoretical models) आणि गट 15 मधील प्रवृत्तींवर (trends) आधारित, मॉस्कोव्हियम मानक खोलीच्या तपमानावर (सुमारे 25°C) एक घन पदार्थ असेल असे भाकीत केले जाते.
वितळण आणि उत्कलण बिंदू
मॉस्कोव्हियमचे वितळण आणि उत्कलण बिंदू हे पूर्णपणे सैद्धांतिक मूल्ये आहेत, कारण प्रायोगिकरित्या त्यांचे निर्धारण करणे शक्य झालेले नाही. भिन्न संगणकीय नमुने (computational models) वेगवेगळे अंदाज देतात:
- वितळण बिंदू: मॉस्कोव्हियमचा अंदाजित वितळण बिंदू सुमारे 400°C ते 500°C आहे.
- उत्कलण बिंदू: अंदाजित उत्कलण बिंदू लक्षणीयरीत्या जास्त असून तो सुमारे 1100°C ते 1200°C असेल असा अंदाज आहे.
दुर्मिळता आणि व्यावहारिक उपयोग
मॉस्कोव्हियम हे अत्यंत अस्थिर समस्थानिकांसह (isotopes) (सर्वात स्थिर समस्थानिक, मॉस्कोव्हियम-290, चे अर्धायुष्य सुमारे 0.8 सेकंद आहे) एक संश्लेषित मूलद्रव्य असल्यामुळे, त्याला कोणतेही व्यावहारिक उपयोग नाहीत. अतिजड मूलद्रव्यांचे वर्तन आणि आवर्त सारणीच्या मर्यादा समजून घेण्यासाठी ते केवळ वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. अधिक सामान्य मूलद्रव्यांप्रमाणे, मॉस्कोव्हियमसाठी भारतात किंवा जागतिक स्तरावर कोणतेही औद्योगिक उपयोग, खाणकाम (उदा. ओडिशातील बॉक्साइट किंवा राजस्थानमधील तांबे) किंवा सामान्य घरगुती उपयोग अस्तित्वात नाहीत.