मेंडेलेव्हियम: एक कृत्रिम मूलद्रव्य
मेंडेलेव्हियम (Md), ज्याचा अणुअंक १०१ आहे, एक कृत्रिम ट्रान्सयुरेनिक मूलद्रव्य आहे. संश्लेषित होणारे हे नववे ट्रान्सयुरेनिक मूलद्रव्य होते आणि आवर्त सारणीचे जनक दिमित्री मेंडेलीव्ह यांच्या सन्मानार्थ याला हे नाव देण्यात आले आहे. एक कृत्रिम मूलद्रव्य असल्याने, ते पृथ्वीवर नैसर्गिकरित्या आढळत नाही.
शोध आणि संश्लेषण
मेंडेलेव्हियमचे सर्वप्रथम १९५५ मध्ये कॅलिफोर्निया विद्यापीठातील, बर्कले येथील ग्लेन टी. सीबोर्ग यांच्या नेतृत्वाखालील संघाने संश्लेषण केले होते. या शोधात आइन्स्टाईनियम-२५३ वर ६० इंचाच्या सायक्लोट्रॉनचा वापर करून अल्फा कण (हेलियम केंद्रक) यांचा मारा करण्यात आला होता. या अभिक्रियेतून मेंडेलेव्हियम-२५६ आणि न्यूट्रॉन तयार झाले. हा महत्त्वपूर्ण प्रयोग महत्त्वाचा होता कारण केवळ काही अणू तयार झाले असताना एखाद्या मूलद्रव्याची ओळख पटवली जाण्याची ही पहिलीच वेळ होती. प्रत्येक प्रयोगात मेंडेलेव्हियमचे फक्त एक ते दोन अणू तयार झाले, जे त्याच्या उत्पादनाच्या अत्यंत विशेष स्वरूप दर्शवते.
गुणधर्म आणि वैशिष्ट्ये
मेंडेलेव्हियम हे ॲक्टिनाइड मूलद्रव्य आहे. मेंडेलेव्हियमचे सर्व ज्ञात समस्थानिक किरणोत्सर्गी आहेत आणि त्यांचे अर्धायुष्य अत्यंत कमी आहे. उदाहरणार्थ, सर्वात स्थिर समस्थानिक, मेंडेलेव्हियम-२५८ चे अर्धायुष्य अंदाजे ५१ दिवसांचे आहे, तर इतर अनेक समस्थानिकांचे अर्धायुष्य मिनिटांपासून ते केवळ सेकंदांपर्यंत असते. त्याच्या किरणोत्सर्गी गुणधर्मामुळे आणि जलद क्षयामुळे, तयार झालेले कोणतेही अणू इतर मूलद्रव्यांमध्ये रूपांतरित होण्यापूर्वी केवळ थोड्याच काळासाठी अस्तित्वात असतात. उत्पादित होणारे सूक्ष्म प्रमाण आणि त्याची अत्यंत अस्थिरता यामुळे, त्याचे रासायनिक गुणधर्म प्रामुख्याने ट्रेसर तंत्राद्वारे अभ्यासले गेले आहेत, जे दर्शवते की ते जलीय द्रावणात ॲक्टिनाइड मालिकेचे वैशिष्ट्य असलेले स्थिर +३ ऑक्सिडेशन स्थिती दर्शवते.
पृथ्वीवर नैसर्गिकरित्या आढळणे
मेंडेलेव्हियम पृथ्वीवर नैसर्गिकरित्या आढळत नाही. हे एक ट्रान्सयुरेनिक मूलद्रव्य आहे, याचा अर्थ त्याचा अणुअंक युरेनियम (९२) पेक्षा जास्त आहे. युरेनियम पलीकडील मूलद्रव्ये मूळतः अस्थिर असतात आणि कालांतराने किरणोत्सर्गी क्षय अनुभवतात. प्लुटोनियम (९४) पेक्षा जास्त अणुअंक असलेल्यांचे अर्धायुष्य साधारणपणे इतके कमी असते की पृथ्वीच्या निर्मितीनंतर लगेचच कोणतीही प्राथमिक मात्रा पूर्णपणे नष्ट झाली असती. म्हणून, मेंडेलेव्हियम केवळ प्रयोगशाळांमध्ये कण प्रवेगक वापरून अणुकेंद्रकीय बॉम्बार्डमेंट अभिक्रियेद्वारे कृत्रिमरित्या तयार केले जाऊ शकते.
दैनंदिन उपयोग आणि औद्योगिक अनुप्रयोग
त्याच्या कृत्रिम स्वरूपामुळे, अत्यंत किरणोत्सर्गी गुणधर्मामुळे आणि खूप कमी अर्धायुष्यामुळे, मेंडेलेव्हियमचे कोणतेही सामान्य, दैनंदिन उपयोग किंवा औद्योगिक अनुप्रयोग नाहीत. ते एका वेळी फक्त काही अणूंच्या प्रमाणात तयार केले जाते, केवळ मूलभूत वैज्ञानिक संशोधनासाठी. त्याचा मुख्य उपयोग त्याच्या अणुकेंद्रकीय आणि रासायनिक गुणधर्मांच्या अभ्यासात आहे, जे ॲक्टिनाइड मालिकेच्या आणि आवर्त सारणीच्या मर्यादांच्या समजुतीमध्ये योगदान देते. भारतासह किंवा जागतिक स्तरावर कोणत्याही उद्योगात मेंडेलेव्हियमसाठी कोणतेही ज्ञात व्यावहारिक अनुप्रयोग नाहीत, कारण त्याचे उत्पादन केवळ संशोधन सुविधांपर्यंत मर्यादित आहे आणि त्याची अस्थिरता कोणत्याही भौतिक किंवा ऊर्जा-संबंधित उपयोगांना प्रतिबंध करते. परिणामी, भारताच्या किंवा इतर कोणत्याही राष्ट्राच्या संदर्भात त्याच्या निष्कर्षण किंवा विशिष्ट औद्योगिक अनुप्रयोगांवर चर्चा करण्यासाठी कोणतीही प्रक्रिया उपलब्ध नाही.