ओगनेसन: एक कृत्रिम अतिजड मूलद्रव्य
ओगनेसन (Og) हे अणुक्रमांक ११८ असलेले एक कृत्रिम रासायनिक मूलद्रव्य आहे. आवर्त सारणीतील सध्या ज्ञात असलेले सर्वात जड मूलद्रव्य म्हणून याची ओळख आहे आणि ते गट १८, म्हणजे राजवायू (noble gases) मध्ये स्थित आहे. इतर अतिजड मूलद्रव्यांप्रमाणे, ओगनेसन पृथ्वीवर नैसर्गिकरित्या आढळत नाही. त्याचे अस्तित्व पूर्णपणे विशेष प्रयोगशाळांमधील प्रगत वैज्ञानिक संशोधनाचा परिणाम आहे.
संश्लेषण आणि शोध
ओगनेसनचे पहिले संश्लेषण २००६ मध्ये, रशियातील डबना येथील जॉइंट इन्स्टिट्यूट फॉर न्यूक्लियर रिसर्च (JINR) येथे अमेरिकन शास्त्रज्ञांच्या सहकार्याने करण्यात आले. या संश्लेषणात आण्विक संलयन (nuclear fusion) अभिक्रियांचा समावेश होता. विशेषतः, शास्त्रज्ञांनी कॅलिफोर्नियम-२४९ लक्ष्यांवर (एक जड ॲक्टिनाइड) कॅल्शियम-४८ आयन (कॅल्शियमचा एक तुलनेने जड आणि न्यूट्रॉन-समृद्ध समस्थानिक) ने मारा केला. या प्रक्रियेमुळे ओगनेसनचे काही अणू क्षणभर तयार झाले.
ही आण्विक अभिक्रिया अशी दर्शविली जाऊ शकते: $^{249}\text{Cf} + ^{48}\text{Ca} \rightarrow ^{294}\text{Og} + 3\text{n}$ (न्यूट्रॉन्स)
गुणधर्म आणि स्थैर्य
ओगनेसन हे अत्यंत किरणोत्सर्गी मूलद्रव्य असून त्याचे अर्धायुष्य (half-life) अत्यंत कमी, म्हणजे मिलीसेकंदात मोजले जाते. या तीव्र अस्थिरतेमुळे, तयार झालेले ओगनेसनचे कोणतेही अणू त्वरित हलक्या मूलद्रव्यांमध्ये विघटित होतात. या काही अणूंच्या क्षणभंगुर अस्तित्वामुळे, ओगनेसनचे बहुतेक गुणधर्म केवळ सैद्धांतिक आहेत किंवा त्याच्या गटातील हलक्या मूलद्रव्यांवरून अनुमानित (extrapolated) केले आहेत. मानक तापमान आणि दाबावर ते वायू स्वरूपात असेल असे भाकीत केले जाते, जरी काही सैद्धांतिक मॉडेल्स असे सुचवतात की त्याच्या इलेक्ट्रॉनवरील सापेक्षतावादी परिणामांमुळे ते अर्धवाहक किंवा घन देखील असू शकते. तथापि, या गुणधर्मांची थेट प्रायोगिक पडताळणी सध्या शक्य नाही.
नैसर्गिकरित्या आढळणे आणि विपुलता
ओगनेसन पृथ्वीवर किंवा विश्वात नैसर्गिकरित्या कुठेही आढळत नाही. हे मानवनिर्मित मूलद्रव्य आहे. त्याचे अस्तित्व केवळ अत्यंत विशेष प्रयोगशाळांमधील प्रयोगांपर्यंत मर्यादित आहे, जिथे त्याच्या निर्मितीसाठीच्या अटी क्षणभर पुन्हा तयार केल्या जाऊ शकतात. त्याच्या संश्लेषणासाठी लागणारी प्रचंड ऊर्जा आणि त्याचा जलद क्षय यामुळे ते कोणत्याही लक्षणीय किंवा नैसर्गिकरित्या आढळणाऱ्या प्रमाणात अस्तित्वात राहू शकत नाही.
निष्कर्षण आणि औद्योगिक उपयोग
त्याच्या कृत्रिम स्वरूपामुळे, तीव्र अस्थिरतेमुळे, किरणोत्सर्गी स्वरूपामुळे आणि एका वेळी फक्त काही अणूंच्या निर्मितीमुळे, ओगनेसनचे नैसर्गिक स्त्रोतांपासून निष्कर्षण करण्याची कोणतीही ज्ञात प्रक्रिया नाही. परिणामी, त्याचे कोणतेही औद्योगिक उपयोग नाहीत. ओगनेसनचे कोणतेही सामान्य, दैनंदिन उपयोग नाहीत. त्याचे प्राथमिक महत्त्व मूलभूत वैज्ञानिक संशोधनात आहे, विशेषतः अणुभौतिकशास्त्र (nuclear physics) आणि रसायनशास्त्रात, आवर्त सारणीच्या मर्यादा शोधण्यासाठी, आण्विक स्थैर्य (nuclear stability) समजून घेण्यासाठी आणि अतिजड मूलद्रव्यांच्या आण्विक संरचना आणि बंधनासाठीच्या सैद्धांतिक मॉडेल्सची चाचणी घेण्यासाठी. ओगनेसन नैसर्गिकरित्या आढळत नसल्यामुळे आणि त्याचे कोणतेही औद्योगिक उपयोग नसल्यामुळे, भारत किंवा जगातील इतर कोणत्याही ठिकाणी त्याच्या निष्कर्षण किंवा औद्योगिक वापराची कोणतीही उदाहरणे नाहीत.