सॅमरियमची ओळख: चांदीसारखे रहस्य
सॅमरियम हे एक आकर्षक रासायनिक मूलद्रव्य आहे, जे आपल्या सभोवतालच्या सर्व वस्तू बनवणारे अनेक मूलभूत घटक आहेत. आवर्त सारणीमध्ये (periodic table), सॅमरियमला ‘Sm’ या चिन्हाने दर्शविले जाते आणि त्याचा अणुक्रमांक (atomic number) 62 आहे. याला “दुर्मिळ-पृथ्वी मूलद्रव्य” (rare-earth element) म्हणून वर्गीकृत केले जाते, ज्याचा अर्थ ते धातूंच्या एका विशेष गटातील आहे जे पृथ्वीच्या कवचात (Earth’s crust) अनेकदा एकत्र आढळतात. त्याच्या शुद्ध स्वरूपात, सॅमरियम एक चांदीसारखा-पांढरा धातू आहे जो किंचित चमकदार असू शकतो.
शोध आणि नामकरण
सॅमरियमच्या शोधाचे श्रेय फ्रेंच रसायनशास्त्रज्ञ पॉल-एमिल लेकॉक डी बोईसबाउड्रां (Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran) यांना दिले जाते. 1879 मध्ये, समार्स्काइट (samarskite) नावाच्या खनिजाचे (mineral) विश्लेषण करताना, त्यांनी या नवीन मूलद्रव्याची (element) ओळख पटवली. समार्स्काइट या खनिजाला यापूर्वी रशियन खाण अभियंता (mining engineer) कर्नल वासिली समार्स्की-बायकोव्हेट्स (Colonel Vasili Samarsky-Bykhovets) यांच्या सन्मानार्थ नाव देण्यात आले होते. अशा प्रकारे, सॅमरियम या मूलद्रव्याला शेवटी या खनिजावरून नाव मिळाले, ज्यामुळे ते अप्रत्यक्षपणे रशियन खाण अधिकाऱ्याशी जोडले गेले.
सॅमरियमबद्दल पाच द्रुत तथ्ये
- सॅमरियम हे लॅन्थनाइड मालिकेचे (lanthanide series) सदस्य आहे, हे मूलद्रव्यांचा एक गट आहे जे त्यांच्या समान रासायनिक गुणधर्मांसाठी (chemical properties) ओळखले जातात.
- जेव्हा कोबाल्टसोबत (cobalt) मिश्रित केले जाते (alloyed), तेव्हा सॅमरियम-कोबाल्ट मॅग्नेट (samarium-cobalt magnets) नावाचे शक्तिशाली स्थायी चुंबक (permanent magnets) तयार होतात. हे चुंबक विचुंबकीकरणास (demagnetization) अत्यंत प्रतिरोधक असतात आणि उच्च तापमानातही (high temperatures) कार्य करू शकतात.
- सॅमरियम-कोबाल्ट चुंबक अनेक उपयोगांमध्ये वापरले जातात, ज्यात छोटे मोटर्स (small motors), उच्च-निष्ठा हेडफोन्स (high-fidelity headphones), आणि पेसमेकरसारख्या (pacemakers) काही वैद्यकीय उपकरणांचा (medical equipment) समावेश आहे.
- सॅमरियम नैसर्गिकरित्या मोनाझाइट (monazite) आणि बास्टनेसाइट (bastnäsite) सारख्या खनिजांमध्ये (minerals) आढळते. मोनाझाइट वाळू (monazite sands), सॅमरियमसह दुर्मिळ-पृथ्वी मूलद्रव्यांचा (rare-earth elements) एक स्रोत आहे, जी अनेक देशांमध्ये आढळते, ज्यात भारतातील केरळ (Kerala) आणि तामिळनाडूच्या (Tamil Nadu) किनारी प्रदेशांचा (coastal regions) समावेश आहे.
- सॅमरियमचे एक समस्थानिक (isotope), सॅमरियम-149 (Samarium-149), अणुभट्ट्यांमध्ये (nuclear reactors) विशेषतः उपयुक्त आहे कारण ते सहजपणे न्यूट्रॉन (neutrons) शोषून घेते, ज्यामुळे अणुसाखळी अभिक्रिया (nuclear chain reaction) नियंत्रित करण्यास मदत होते.