सॅमॅरियमची ओळख
सॅमॅरियम (Sm), ज्याचा अणुअंक ६२ आहे, हे लँथानाइड मालिकेतील एक रासायनिक मूलद्रव्य आहे, जे दुर्मिळ-पृथ्वी मूलद्रव्यांच्या गटात येते. याचा शोध १८७९ मध्ये पॉल-एमिल लेकॉक डी बोइसबॉड्रान यांनी लावला होता.
वर्गीकरण
सॅमॅरियमचे वर्गीकरण निःसंशयपणे धातू असे केले जाते. विशेषतः, तो एक दुर्मिळ-पृथ्वी धातू आहे आणि आवर्त सारणीतील f-ब्लॉक मूलद्रव्यांपैकी एक सदस्य आहे. त्याची धातूसारखी गुणधर्म त्याची विद्युतवाहकता, चमक आणि धन आयन तयार करण्याची प्रवृत्ती यामध्ये दिसून येतात.
भौतिक स्वरूप
रंग आणि चमक
सामान्य तापमानावर, सॅमॅरियम सामान्यतः चांदीसारखा-पांढरा धातू म्हणून दिसतो. जेव्हा तो नव्याने तयार केला जातो, तेव्हा तो तेजस्वी, धातूसारखी चमक दर्शवतो. तथापि, इतर अनेक दुर्मिळ-पृथ्वी धातूंप्रमाणे, हवेच्या संपर्कात आल्यावर तो हळूहळू काळवंडतो, ज्यामुळे एक ऑक्साइड थर तयार होतो जो त्याची चमकदार पृष्ठभाग निस्तेज करतो.
पोत आणि कडकपणा
सॅमॅरियमला दुर्मिळ पृथ्वी धातूंमध्ये तुलनेने कठीण धातू मानले जाते. त्याच्या कडकपणामुळे, तो बराच ठिसूळ (brittle) देखील आहे, याचा अर्थ ताणाखाली लवचिकपणे विकृत होण्याऐवजी तो सहजपणे तुटतो किंवा फुटतो. तांबे किंवा ॲल्युमिनियमसारख्या सामान्य धातूंच्या तुलनेत तो सहजपणे वर्धनीय (malleable) किंवा तन्य (ductile) नाही.
सामान्य तापमानावर पदार्थाची अवस्था
प्रमाणित सामान्य तापमानावर (सुमारे २५ °C), सॅमॅरियम घन अवस्थेत अस्तित्वात असतो. हे जवळजवळ सर्व धातू मूलद्रव्यांचे वैशिष्ट्य आहे.
औष्णिक गुणधर्म
वितळण बिंदू
सॅमॅरियमचा वितळण बिंदू अंदाजे १०७२ °C (१३४५ K) आहे. हा तुलनेने उच्च वितळण बिंदू त्याच्या संरचनेत असलेल्या मजबूत धातू बंधनांचे सूचक आहे.
उत्कलन बिंदू
सॅमॅरियमचा उत्कलन बिंदू अंदाजे १७९४ °C (२०६७ K) आहे. हे तापमान आंतर-अणू शक्तींवर मात करून धातूला वायुरूपात रूपांतरित करण्यासाठी आवश्यक असलेली ऊर्जा दर्शवते.
अस्तित्व आणि उपयोग
सॅमॅरियम नैसर्गिकरित्या मोनाझाइट आणि बास्टनेसिट सारख्या खनिजांमध्ये आढळतो. भारताच्या किनारी प्रदेशांमध्ये मोनाझाइट वाळूचे महत्त्वपूर्ण साठे आहेत, जे सॅमॅरियमसह विविध दुर्मिळ-पृथ्वी मूलद्रव्यांचे स्त्रोत आहेत. त्याच्या उपयोगांमध्ये सॅमॅरियम-कोबाल्ट चुंबकांमध्ये वापर, जे शक्तिशाली कायमस्वरूपी चुंबक आहेत, आणि अणुभट्ट्यांमध्ये न्यूट्रॉन शोषक म्हणून वापर यांचा समावेश आहे.