स्ट्रॉन्शियमची ओळख
कल्पना करा की एक मूलद्रव्य फटाक्यांना तेजस्वी किरमिजी रंगाची चमक देते, ज्यामुळे दिवाळीसारखे सण आणखी नेत्रदीपक होतात. ते मूलद्रव्य म्हणजे स्ट्रॉन्शियम, आवर्त सारणीतील एक आकर्षक सदस्य. हे ‘Sr’ या रासायनिक चिन्हासह आणि 38 अणुअंकासह एक रासायनिक मूलद्रव्य आहे. अल्कली धातूंच्या गटाशी संबंधित, स्ट्रॉन्शियम एक मऊ, चंदेरी-पांढरा धातू आहे जो अत्यंत अभिक्रियाशील आहे. जेव्हा तो हवेच्या संपर्कात येतो, तेव्हा तो त्वरीत अभिक्रिया करून पिवळ्या रंगाचा ऑक्साईड थर तयार करतो.
स्ट्रॉन्शियमचा शोध आणि नामकरण
स्ट्रॉन्शियमची कथा 18 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात सुरू होते. 1790 मध्ये, स्कॉटिश चिकित्सक आणि रसायनशास्त्रज्ञ अदायर क्रॉफर्ड यांनी त्यांचे सहकारी विल्यम क्रुईकशांक यांच्यासोबत स्कॉटलंडमधील आर्गाइलशायर येथील स्ट्रॉन्शियन गावातील एका शिसे खाणीतून एका नवीन खनिजाची ओळख पटवली. त्यांनी ठरवले की या खनिजामध्ये ज्ञात बेरियम खनिजांपेक्षा वेगळी एक नवीन “पृथ्वी” (ऑक्साईड) आहे. या नवीन पृथ्वीला नंतर स्ट्रॉन्शिया असे नाव देण्यात आले.
प्रसिद्ध इंग्रजी रसायनशास्त्रज्ञ हम्फ्री डेवी यांनीच 1808 मध्ये वितळलेल्या स्ट्रॉन्शियम क्लोराईडच्या इलेक्ट्रोलायझिसद्वारे शुद्ध धातूचे मूलद्रव्य यशस्वीरित्या वेगळे केले. त्यानंतर त्यांनी या मूलद्रव्याला स्ट्रॉन्शियम असे नाव दिले, स्ट्रॉन्शियन गावाचा थेट संदर्भ देत जिथे त्याचे अद्वितीय खनिज प्रथम शोधले गेले होते. “स्ट्रॉन्शियम” या नावाचा शब्दशः अर्थ “स्ट्रॉन्शियनमधून” असा होतो.
स्ट्रॉन्शियमबद्दल काही जलद तथ्ये
- अणुअंक: 38, ज्यामुळे ते आवर्त सारणीच्या आवर्त 5, गट 2 मध्ये येते.
- स्वरूप: एक मऊ, चंदेरी-पांढरा धातू जो हवेच्या संपर्कात आल्यावर लवकर कलंकित होतो.
- ज्वाला रंग: स्ट्रॉन्शियम संयुगे ज्वालामध्ये गरम केल्यावर तेजस्वी किरमिजी लाल रंग तयार करतात, ज्यामुळे ते भारतातील सणांदरम्यान फटाक्यांमध्ये दिसणाऱ्या लाल रंगाच्या पायरोटेक्निक्ससाठी आदर्श ठरतात.
- CRTs मधील ऐतिहासिक वापर: ऐतिहासिकदृष्ट्या, कॅथोड रे ट्यूब (CRT) दूरदर्शन आणि संगणक मॉनिटर्सच्या फेसप्लेट ग्लासमध्ये एक्स-रे उत्सर्जन रोखण्यासाठी स्ट्रॉन्शियमचा वापर केला जात असे.
- नैसर्गिक अस्तित्व: स्ट्रॉन्शियम नैसर्गिकरित्या सेलेस्टीन (स्ट्रॉन्शियम सल्फेट) आणि स्ट्रॉन्शियानाइट (स्ट्रॉन्शियम कार्बोनेट) सारख्या खनिजांमध्ये आढळतो. जरी भारतात स्ट्रॉन्शियमसाठी मोठ्या प्रमाणावर खाणकाम केले जात नसले तरी, स्ट्रॉन्शियम असलेली खनिजे देशभरातील विविध भूगर्भीय रचनांमध्ये उपस्थित आहेत.