यट्रियमचा उलगडा: आवर्त सारणीतील एक दडलेला खजिना
यट्रियम, रासायनिक चिन्ह ‘Y’ आणि अणुक्रमांक 39 द्वारे ओळखले जाते, हा एक चांदीसारखा धातूसदृश्य संक्रमण धातू आहे. तो निसर्गात मुक्त स्थितीत आढळत नाही परंतु विविध खनिज संयुगांमध्ये असतो. जरी तो संक्रमण धातू म्हणून वर्गीकृत असला तरी, यट्रियम अनेकदा लँथनाइड्स, ज्यांना सामान्यतः दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्ये म्हणून ओळखले जाते, त्यांच्याशी रासायनिक गुणधर्म सामायिक करतो. त्याचे स्वरूप ॲल्युमिनियमसारखेच आहे.
त्याच्या शोधाची कहाणी
यट्रियमच्या अस्तित्वाची नोंद सर्वप्रथम 1787 मध्ये स्वीडिश लष्करी लेफ्टनंट कार्ल ॲक्सल ॲरेनिअस यांनी केली. त्यांना स्वीडनमधील यट्टरबी गावाजवळच्या खाणीत एक असामान्य काळे खनिज सापडले. या खनिजाला नंतर यट्टरबाईट असे नाव देण्यात आले. 1794 मध्ये, फिन्निश रसायनशास्त्रज्ञ जोहान गॅडोलिन यांनी या खनिजाचे विश्लेषण करताना एक नवीन ऑक्साईड वेगळे केले, ज्याला त्यांनी यट्रिया असे नाव दिले. हे यट्रिया पहिले ओळखले गेलेले दुर्मिळ मृदा ऑक्साईड होते आणि त्यात आता आपल्याला माहीत असलेले यट्रियम हे मूलद्रव्य होते. 1828 पर्यंत जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ फ्रेडरिक वोहलर यांनी या मूलद्रव्याला त्याच्या धातूच्या स्वरूपात यशस्वीरित्या वेगळे केले नव्हते.
नावामागील अर्थ
“यट्रियम” हे नाव स्वीडिश गाव यट्टरबीला थेट आदरांजली आहे. हे गाव त्याच्या खाणीतून अनेक नवीन मूलद्रव्ये, ज्यात यट्टरबियम, टर्बियम आणि अर्बियम यांचा समावेश आहे, शोधले गेल्यामुळे प्रसिद्ध झाले, या सर्वांची नावे देखील त्या गावावरूनच आहेत.
यट्रियमबद्दलची पाच जलद तथ्ये
- यट्रियम हे जुन्या कॅथोड-रे ट्यूब (CRT) दूरदर्शन पडद्यांमध्ये आणि संगणक मॉनिटर्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या लाल फॉस्फरचा एक घटक आहे, ज्यामुळे प्रदर्शित होणाऱ्या तेजस्वी लाल रंगाला मदत होते.
- भारतामध्ये दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्यांचे, ज्यात यट्रियमचा समावेश आहे, मोठे साठे आहेत, जे प्रामुख्याने केरळ आणि ओडिशासारख्या किनारी प्रदेशांमधील मोनॅझाईट वाळूत आढळतात.
- ॲल्युमिनियम आणि मॅग्नेशियमसारख्या धातूंची ताकद वाढवण्यासाठी ते विविध मिश्रधातूंच्या निर्मितीत वापरले जाते, ज्यामुळे ते हलके आणि उच्च तापमानास अधिक प्रतिरोधक बनतात.
- वैद्यकीय क्षेत्रात, यट्रियम-90, एक किरणोत्सर्गी समस्थानिक, विशिष्ट प्रकारच्या कर्करोगासाठी, विशेषतः यकृत कर्करोगासाठी लक्ष्यित किरणोत्सर्ग उपचारात वापरले जाते.
- यट्रियम हे अतिसंवाहक (सुपरकंडक्टर्स) निर्मितीमध्ये देखील एक घटक आहे, हे असे पदार्थ आहेत जे विशिष्ट कमी तापमानावर शून्य प्रतिरोधाने विद्युत प्रवाह वाहून नेऊ शकतात.