यट्रियमची रासायनिक अभिक्रियाशीलता
यट्रियम (Y), एक दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्य (rare earth element) आहे, जे मध्यम ते उच्च रासायनिक अभिक्रियाशीलता दर्शवते. ते सामान्यतः त्याच्या तीन संयोजी इलेक्ट्रॉनच्या (valence electrons) नुकसानीमुळे +3 ऑक्सिडेशन स्थितीत (oxidation state) संयुगांमध्ये (compounds) आढळते.
हवेसोबतची अभिक्रियाशीलता
यट्रियम धातू हवेच्या संपर्कात आल्यावर सहजपणे कलंकित होतो, ज्यामुळे यट्रियम(III) ऑक्साईडचा ($Y_2O_3$) संरक्षक थर तयार होतो. हा ऑक्साईड थर खोलीच्या तपमानावर पुढील जलद ऑक्सिडेशनला (oxidation) प्रतिबंध करतो. हवेत गरम केल्यावर, यट्रियम पेट घेते आणि तेजस्वी ज्योतीने यट्रियम(III) ऑक्साईड तयार करण्यासाठी जळते. पावडर केलेले यट्रियम पायरोफोरिक (pyrophoric) असते, याचा अर्थ ते खोलीच्या तपमानावर हवेत आपोआप पेट घेऊ शकते.
पाण्यासोबतची अभिक्रियाशीलता
यट्रियम पाण्याची अभिक्रिया करते. ते थंड पाण्यासोबत हळू हळू अभिक्रिया करते, परंतु गरम पाणी किंवा वाफेसोबत अधिक तीव्रतेने अभिक्रिया करून यट्रियम(III) हायड्रॉक्साईड ($Y(OH)_3$) आणि हायड्रोजन वायू ($H_2$) तयार करते.
$2Y (s) + 6H_2O (l) \rightarrow 2Y(OH)_3 (s) + 3H_2 (g)$
आम्ल (Acids) आणि हॅलोजेन्ससोबतची (Halogens) अभिक्रियाशीलता
यट्रियम धातू बहुतेक सौम्य आम्लांसोबत (dilute acids) सहजपणे अभिक्रिया करून यट्रियम(III) क्षार (salts) आणि हायड्रोजन वायू तयार करतो. ते थेट हॅलोजेन्ससोबत (फ्लोरिन, क्लोरीन, ब्रोमिन, आयोडीन) अभिक्रिया करून यट्रियम(III) हॅलाईड्स (halides) देखील तयार करते.
यट्रियमचे सुरक्षितता प्रोफाइल
विषारीपणा (Toxicity)
धातूचे यट्रियम कमी तीव्र विषारीपणाचे (low acute toxicity) मानले जाते. तथापि, यट्रियम संयुगे, विशेषतः विद्रव्य क्षार (soluble salts), अधिक विषारी असू शकतात. यट्रियमची धूळ किंवा धूर श्वास घेतल्याने श्वसनमार्गात (respiratory) जळजळ होऊ शकते. दीर्घकाळापर्यंत संपर्क फुफ्फुसांच्या नुकसानीस कारणीभूत ठरू शकतो, ज्या स्थितीला काहीवेळा “यट्रियम फुफ्फुस” (yttrium lung) असे संबोधले जाते. अनेक सूक्ष्म धातूंच्या पावडरप्रमाणे, यट्रियम पावडर योग्य वायुवीजन (ventilation) आणि वैयक्तिक संरक्षक उपकरणे (personal protective equipment) वापरून हाताळली पाहिजे.
किरणोत्सर्गीपणा (Radioactivity)
नैसर्गिकरित्या आढळणारे यट्रियम पूर्णपणे स्थिर, गैर-किरणोत्सर्गी (non-radioactive) यट्रियम-89 या समस्थानिकाने (isotope) बनलेले असते. त्यामुळे, निसर्गात आणि बहुतेक व्यावसायिक अनुप्रयोगांमध्ये (commercial applications) आढळणारे यट्रियम किरणोत्सर्गी नसते. तथापि, यट्रियमचे अनेक कृत्रिम किरणोत्सर्गी समस्थानिके अस्तित्वात आहेत, जसे की यट्रियम-90, जे विशिष्ट प्रकारच्या कर्करोगाच्या वैद्यकीय उपचारांमध्ये (medical therapies) वापरले जाते.
ज्वलनशीलता (Flammability)
घन यट्रियम धातू ज्वलनशील (combustible) आहे आणि उच्च तापमानावर जळू शकतो. अतिशय सूक्ष्म पावडर स्वरूपात, यट्रियम पायरोफोरिक (pyrophoric) असते, याचा अर्थ ते बाह्य ज्वलन स्त्रोताशिवाय (external ignition source) हवेत आपोआप पेट घेऊ शकते. या गुणधर्मामुळे आगीचे धोके टाळण्यासाठी यट्रियम पावडरची काळजीपूर्वक हाताळणी आणि साठवणूक आवश्यक आहे.
लक्षणीय रासायनिक अभिक्रिया
फॉस्फरसाठी (Phosphors) यट्रियम ऑक्साईडची निर्मिती
यट्रियमचा समावेश असलेल्या महत्त्वपूर्ण रासायनिक अभिक्रियांमधील एक म्हणजे यट्रियम(III) ऑक्साईड ($Y_2O_3$) तयार करण्यासाठी त्याचे ऑक्सिडेशन (oxidation). ही अभिक्रिया मूलभूत आहे कारण यट्रियम ऑक्साईड अनेक तांत्रिक अनुप्रयोगांमध्ये (technological applications) एक प्रमुख सामग्री आहे. उदाहरणार्थ, युरोपियमने डॉप्ड केलेले यट्रियम ऑक्साईड ($Y_2O_3:Eu^{3+}$) ऐतिहासिकदृष्ट्या कॅथोड रे ट्यूब (CRT) दूरदर्शन पडद्यांमध्ये (television screens) तेजस्वी लाल रंग निर्माण करण्यासाठी एक महत्त्वाचा घटक होता, जे एकेकाळी भारतीय घरांमध्ये प्रचलित होते. मूलभूत अभिक्रिया अशी आहे:
$4Y (s) + 3O_2 (g) \rightarrow 2Y_2O_3 (s)$
हे यट्रियम ऑक्साईड ल्युमिनेसेंट डोपंट्ससाठी (luminescent dopants) एक होस्ट मॅट्रिक्स म्हणून काम करते, ज्यामुळे उत्तेजित झाल्यावर प्रकाशाचे विशिष्ट रंग उत्सर्जित होतात.