સ્ટ્રોન્શિયમનો પરિચય
એક એવા તત્વની કલ્પના કરો જે ફટાકડામાં તેજસ્વી ઘેરો લાલ પ્રકાશ ઉમેરે છે, જે દિવાળી જેવા તહેવારોને વધુ ભવ્ય બનાવે છે. તે તત્વ સ્ટ્રોન્શિયમ છે, જે આવર્ત કોષ્ટકનું એક આકર્ષક સભ્ય છે. તે Sr પ્રતીક અને 38 પરમાણુ ક્રમાંક ધરાવતું રાસાયણિક તત્વ છે. આલ્કલાઇન અર્થ મેટલ જૂથ સાથે સંબંધિત, સ્ટ્રોન્શિયમ એક નરમ, ચાંદી જેવી સફેદ ધાતુ છે જે અત્યંત પ્રતિક્રિયાશીલ છે. જ્યારે હવાના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તે ઝડપથી પ્રતિક્રિયા કરીને પીળો ઓક્સાઇડ સ્તર બનાવે છે.
સ્ટ્રોન્શિયમની શોધ અને નામકરણ
સ્ટ્રોન્શિયમની વાર્તા 18મી સદીના અંતમાં શરૂ થાય છે. 1790માં, સ્કોટિશ ચિકિત્સક અને રસાયણશાસ્ત્રી અડેર ક્રોફોર્ડ, તેમના સહકર્મી વિલિયમ ક્રૂકશેન્ક સાથે, સ્કોટલેન્ડના આર્ગિલશાયરમાં આવેલા સ્ટ્રોન્ટિયન ગામની લીડ ખાણમાંથી એક નવા ખનિજને ઓળખી કાઢ્યું. તેમણે નિર્ધારિત કર્યું કે આ ખનિજમાં જાણીતા બેરિયમ ખનિજોથી અલગ એક નવું “અર્થ” (ઓક્સાઇડ) હતું. આ નવા અર્થને ત્યારબાદ સ્ટ્રોન્ટિયા નામ આપવામાં આવ્યું.
તે હમ્ફ્રી ડેવી, એક પ્રખ્યાત અંગ્રેજ રસાયણશાસ્ત્રી હતા, જેમણે 1808માં પીગળેલા સ્ટ્રોન્શિયમ ક્લોરાઇડના ઇલેક્ટ્રોલિસિસ દ્વારા શુદ્ધ ધાતુ તત્વને સફળતાપૂર્વક અલગ પાડ્યું. ત્યારબાદ તેમણે આ તત્વનું નામ સ્ટ્રોન્શિયમ રાખ્યું, જે સ્ટ્રોન્ટિયન ગામનો સીધો સંદર્ભ આપે છે જ્યાં તેનું અનન્ય ખનિજ સૌપ્રથમ શોધાયું હતું. “સ્ટ્રોન્શિયમ” નામનો શાબ્દિક અર્થ “સ્ટ્રોન્ટિયનમાંથી” થાય છે.
સ્ટ્રોન્શિયમ વિશે ઝડપી તથ્યો
- પરમાણુ ક્રમાંક: 38, જે તેને આવર્ત કોષ્ટકના પિરિયડ 5, ગ્રુપ 2 માં મૂકે છે.
- દેખાવ: એક નરમ, ચાંદી જેવી સફેદ ધાતુ જે હવાના સંપર્કમાં આવતા ઝડપથી કાળી પડે છે.
- જ્યોતનો રંગ: સ્ટ્રોન્શિયમ સંયોજનો જ્યોતમાં ગરમ કરવામાં આવે ત્યારે તેજસ્વી ઘેરો લાલ રંગ ઉત્પન્ન કરવા માટે જાણીતા છે, જે તેમને ભારતમાં તહેવારો દરમિયાન ફટાકડામાં જોવા મળતા લાલ પાયરોટેકનિક માટે આદર્શ બનાવે છે.
- CRTs માં ઐતિહાસિક ઉપયોગ: ઐતિહાસિક રીતે, સ્ટ્રોન્શિયમનો ઉપયોગ કેથોડ રે ટ્યુબ (CRT) ટેલિવિઝન અને કમ્પ્યુટર મોનિટર્સના ફેસપ્લેટ ગ્લાસમાં X-રે ઉત્સર્જનને અવરોધવા માટે થતો હતો.
- કુદરતી ઘટના: સ્ટ્રોન્શિયમ કુદરતી રીતે સેલેસ્ટાઈન (સ્ટ્રોન્શિયમ સલ્ફેટ) અને સ્ટ્રોન્ટિનાઈટ (સ્ટ્રોન્શિયમ કાર્બોનેટ) જેવા ખનિજોમાં જોવા મળે છે. ભારતમાં સ્ટ્રોન્શિયમ માટે વ્યાપકપણે ખનન કરવામાં આવતું ન હોવા છતાં, સ્ટ્રોન્શિયમ ધરાવતા ખનિજો દેશભરમાં વિવિધ ભૌગોલિક રચનાઓમાં હાજર છે.