ટર્બિયમ શું છે?
ટર્બિયમ, જેનું રાસાયણિક પ્રતીક Tb છે, તે પરમાણુ ક્રમાંક 65 સાથે આવર્ત કોષ્ટકમાં જોવા મળતું એક તત્વ છે. તે લેન્થેનાઇડ્સ તરીકે ઓળખાતા તત્વોના વિશિષ્ટ જૂથનો ભાગ છે, જેને ઘણીવાર “દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો” કહેવાય છે. નામ હોવા છતાં, તેઓ પૃથ્વીના પોપડામાં અત્યંત દુર્લભ નથી, પરંતુ તેમને શુદ્ધ સ્વરૂપમાં કાઢવા મુશ્કેલ અને મોંઘા છે. ટર્બિયમ એક નરમ, ચાંદી-સફેદ ધાતુ છે જે મેલિયેબલ છે, એટલે કે તેને પાતળી શીટ્સમાં હથોડી શકાય છે, અને ડક્ટાઇલ છે, એટલે કે તેને તારમાં ખેંચી શકાય છે.
શોધ અને નામકરણની વાર્તા
તેની શોધ કોણે કરી?
ટર્બિયમની શોધનો શ્રેય 1843માં જીન ચાર્લ્સ ગેલિસાર્ડ ડી મેરિગ્નેક નામના સ્વિસ રસાયણશાસ્ત્રીને જાય છે. તેમણે અન્ય દુર્લભ પૃથ્વી તત્વ, યટ્રિયાના અશુદ્ધ નમૂનામાંથી ટર્બિયમને નવા સંયોજન તરીકે અલગ પાડવામાં સફળતા મેળવી હતી. તે એક પડકારજનક કાર્ય હતું કારણ કે દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો ઘણીવાર એકસાથે જોવા મળે છે અને ખૂબ સમાન રાસાયણિક ગુણધર્મો ધરાવે છે, જેના કારણે તેમને અલગ પાડવા મુશ્કેલ બને છે.
નામમાં શું છે?
નામ “ટર્બિયમ” રસપ્રદ મૂળ ધરાવે છે. તેનું નામ સ્વીડનના યટ્ટરબી ગામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. આ નાનું ગામ રસાયણશાસ્ત્રમાં ખૂબ પ્રખ્યાત છે કારણ કે યટ્રિયમ, એર્બિયમ અને યટ્ટરબિયમ સહિતના ઘણા દુર્લભ પૃથ્વી તત્વોના નામ પણ તેના પરથી રાખવામાં આવ્યા છે. યટ્ટરબી નજીક મળેલા ખનિજો આ અનન્ય તત્વોથી સમૃદ્ધ હતા, જેના કારણે તેમની શોધ અને પછીથી નામકરણ થયું.
ટર્બિયમ વિશે ઝડપી હકીકતો
- ટર્બિયમ ઓરડાના તાપમાને ઘન સ્વરૂપમાં હોય છે અને તેનું ગલનબિંદુ 1356 °C છે.
- તે હવાના સંપર્કમાં ધીમે ધીમે ઓક્સિડાઇઝ થાય છે અને પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને હાઇડ્રોજન ગેસ પણ બનાવે છે.
- તેનો એક સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉપયોગ ફ્લોરોસન્ટ લેમ્પ્સ અને કેથોડ રે ટ્યુબ (CRT) ડિસ્પ્લેમાં થાય છે, જ્યાં તે તેજસ્વી લીલો પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે. આ તેને ચોક્કસ રંગ આઉટપુટની જરૂર હોય તેવી તકનીકો માટે મૂલ્યવાન બનાવે છે.
- ટર્બિયમ મોનાઝાઇટ અને બાસ્ટેનાસાઇટ જેવા ખનિજોમાં જોવા મળે છે. ભારતમાં, આ દુર્લભ પૃથ્વી ધરાવતા ખનિજો કેરળ અને ઓડિશા જેવા રાજ્યોના દરિયાકાંઠાની રેતીમાં જોવા મળે છે, જ્યાં તેમને નિષ્કર્ષણ માટે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.
- તે ટેર્ફેનોલ-ડી નામની મિશ્રધાતુનો મુખ્ય ઘટક છે, જે નોંધપાત્ર મેગ્નેટોસ્ટ્રિક્શન દર્શાવે છે. આનો અર્થ એ છે કે જ્યારે તેને ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે ત્યારે તે તેનો આકાર બદલે છે, જે તેને સેન્સર, એક્ટ્યુએટર્સ અને સોનાર સિસ્ટમ્સમાં ઉપયોગી બનાવે છે.