યટ્રીયમનું અનાવરણ: આવર્ત કોષ્ટકનું એક છુપાયેલું રત્ન
યટ્રીયમ, જે રાસાયણિક પ્રતીક ‘Y’ અને પરમાણુ ક્રમાંક 39 દ્વારા ઓળખાય છે, તે એક ચળકતી-ધાતુ સંક્રમણ ધાતુ છે. તે પ્રકૃતિમાં મુક્તપણે જોવા મળતું નથી પરંતુ વિવિધ ખનિજ સંયોજનોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જોકે તેને સંક્રમણ ધાતુ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, યટ્રીયમ ઘણીવાર લેન્થેનાઇડ્સ સાથે રાસાયણિક ગુણધર્મો વહેંચે છે, જે દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો તરીકે સામાન્ય રીતે ઓળખાતા તત્વોનું જૂથ છે. તેનો દેખાવ એલ્યુમિનિયમ જેવો જ છે.
તેની શોધની વાર્તા
યટ્રીયમના અસ્તિત્વની સૌપ્રથમ નોંધ 1787 માં સ્વીડિશ સેનાના લેફ્ટનન્ટ કાર્લ એક્સેલ અરેનિયસ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમણે સ્વીડનના યેટરબી ગામ નજીકની એક ખાણમાંથી એક અસામાન્ય કાળું ખનિજ શોધી કાઢ્યું. આ ખનિજને પાછળથી યેટરબાઇટ નામ આપવામાં આવ્યું. 1794 માં, ફિનિશ રસાયણશાસ્ત્રી જોહાન ગેડોલિન, આ ખનિજનું વિશ્લેષણ કરતી વખતે, એક નવો ઓક્સાઇડ અલગ પાડ્યો, જેને તેમણે યટ્રિયા કહ્યો. આ યટ્રિયા પ્રથમ ઓળખાયેલ દુર્લભ પૃથ્વી ઓક્સાઇડ હતો, અને તેમાં તે તત્વ શામેલ હતું જેને આપણે હવે યટ્રીયમ તરીકે ઓળખીએ છીએ. 1828 સુધી જર્મન રસાયણશાસ્ત્રી ફ્રીડરિક વોહલર દ્વારા આ તત્વને તેના ધાતુ સ્વરૂપમાં સફળતાપૂર્વક અલગ પાડવામાં આવ્યું ન હતું.
નામ પાછળનો અર્થ
“યટ્રીયમ” નામ સ્વીડિશ ગામ યેટરબીને સીધી શ્રદ્ધાંજલિ છે. આ ગામ તેની ખાણમાંથી શોધાયેલા અનેક નવા તત્વોના સ્ત્રોત તરીકે પ્રખ્યાત બન્યું હતું, જેમાં યેટરબિયમ, ટર્બિયમ અને અર્બિયમનો સમાવેશ થાય છે, જે બધા પણ તેનું નામ ધરાવે છે.
યટ્રીયમ વિશે પાંચ ઝડપી હકીકતો
- યટ્રીયમ જૂની કેથોડ-રે ટ્યુબ (CRT) ટેલિવિઝન સ્ક્રીનો અને કમ્પ્યુટર મોનિટર માં ઉપયોગમાં લેવાતા લાલ ફોસ્ફરસનો એક ઘટક છે, જે પ્રદર્શિત થતા તેજસ્વી લાલ રંગમાં ફાળો આપે છે.
- ભારત દુર્લભ પૃથ્વી તત્વોના નોંધપાત્ર ભંડારો ધરાવે છે, જેમાં યટ્રીયમનો સમાવેશ થાય છે, જે મુખ્યત્વે તેના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં, જેમ કે કેરળ અને ઓડિશામાં મોનાઝાઈટ રેતીમાં જોવા મળે છે.
- તે એલ્યુમિનિયમ અને મેગ્નેશિયમ જેવી ધાતુઓની મજબૂતાઈ વધારવા માટે વિવિધ મિશ્રધાતુઓમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, જે તેમને હળવા અને ઊંચા તાપમાન સામે વધુ પ્રતિરોધક બનાવે છે.
- દવામાં, યટ્રીયમ-90, એક રેડિયોએક્ટિવ આઇસોટોપ, અમુક પ્રકારના કેન્સર, ખાસ કરીને લીવર કેન્સર માટે લક્ષિત રેડિયેશન થેરાપીમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.
- યટ્રીયમ સુપરકન્ડક્ટર્સના ઉત્પાદનમાં પણ એક ઘટક છે, જે એવી સામગ્રી છે જે ચોક્કસ નીચા તાપમાને શૂન્ય પ્રતિકાર સાથે વીજળીનું વહન કરી શકે છે.