ઇટ્રિયમની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાશીલતા
ઇટ્રિયમ (Y), એક દુર્લભ પૃથ્વી તત્વ, મધ્યમથી ઉચ્ચ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાશીલતા દર્શાવે છે. તે સામાન્ય રીતે તેના ત્રણ વેલેન્સ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાને કારણે સંયોજનોમાં +3 ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં જોવા મળે છે.
હવા સાથેની પ્રતિક્રિયાશીલતા
ઇટ્રિયમ ધાતુ હવાના સંપર્કમાં આવતાં સરળતાથી ઝાંખી પડી જાય છે, જે ઇટ્રિયમ(III) ઓક્સાઇડ ($Y_2O_3$) નું રક્ષણાત્મક સ્તર બનાવે છે. આ ઓક્સાઇડ સ્તર ઓરડાના તાપમાને વધુ ઝડપી ઓક્સિડેશન અટકાવે છે. જ્યારે હવામાં ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે ઇટ્રિયમ સળગી ઉઠે છે અને તેજસ્વી જ્યોત સાથે ઇટ્રિયમ(III) ઓક્સાઇડ બનાવે છે. પાવડરવાળું ઇટ્રિયમ પાયરોફોરિક છે, એટલે કે તે ઓરડાના તાપમાને હવામાં આપમેળે સળગી શકે છે.
પાણી સાથેની પ્રતિક્રિયાશીલતા
ઇટ્રિયમ પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે. તે ઠંડા પાણી સાથે ધીમે ધીમે પ્રતિક્રિયા આપે છે પરંતુ ગરમ પાણી અથવા વરાળ સાથે વધુ જોરશોરથી પ્રતિક્રિયા આપીને ઇટ્રિયમ(III) હાઇડ્રોક્સાઇડ ($Y(OH)_3$) અને હાઇડ્રોજન વાયુ ($H_2$) ઉત્પન્ન કરે છે.
$2Y (s) + 6H_2O (l) \rightarrow 2Y(OH)_3 (s) + 3H_2 (g)$
એસિડ અને હેલોજન સાથેની પ્રતિક્રિયાશીલતા
ઇટ્રિયમ ધાતુ મોટાભાગના મંદ એસિડ સાથે સરળતાથી પ્રતિક્રિયા આપીને ઇટ્રિયમ(III) ક્ષાર અને હાઇડ્રોજન વાયુ બનાવે છે. તે હેલોજન (ફ્લોરિન, ક્લોરિન, બ્રોમિન, આયોડિન) સાથે પણ સીધી પ્રતિક્રિયા આપીને ઇટ્રિયમ(III) હેલાઇડ્સ બનાવે છે.
ઇટ્રિયમની સલામતી પ્રોફાઇલ
ઝેરીપણું
મેટાલિક ઇટ્રિયમને ઓછી તીવ્ર ઝેરીપણું ધરાવતું માનવામાં આવે છે. જોકે, ઇટ્રિયમના સંયોજનો, ખાસ કરીને દ્રાવ્ય ક્ષાર, વધુ ઝેરી હોઈ શકે છે. ઇટ્રિયમ ધૂળ અથવા ધુમાડાના શ્વાસ લેવાથી શ્વસનતંત્રમાં બળતરા થઈ શકે છે. લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં રહેવાથી ફેફસાંને નુકસાન થઈ શકે છે, જેને કેટલીકવાર “ઇટ્રિયમ ફેફસાં” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઘણા સૂક્ષ્મ ધાતુ પાવડરની જેમ, ઇટ્રિયમ પાવડરને યોગ્ય વેન્ટિલેશન અને વ્યક્તિગત સુરક્ષા સાધનો સાથે સંભાળવો જોઈએ.
કિરણોત્સર્ગીતા
કુદરતી રીતે બનતું ઇટ્રિયમ સંપૂર્ણપણે સ્થિર, બિન-કિરણોત્સર્ગી આઇસોટોપ ઇટ્રિયમ-89 નું બનેલું છે. તેથી, પ્રકૃતિમાં અને મોટાભાગના વ્યાપારી કાર્યક્રમોમાં જોવા મળતું ઇટ્રિયમ કિરણોત્સર્ગી નથી. જોકે, ઇટ્રિયમના ઘણા કૃત્રિમ કિરણોત્સર્ગી આઇસોટોપ અસ્તિત્વમાં છે, જેમ કે ઇટ્રિયમ-90, જે અમુક પ્રકારના કેન્સર માટે તબીબી ઉપચારમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.
જ્વલનશીલતા
ઘન ઇટ્રિયમ ધાતુ જ્વલનશીલ છે અને ઊંચા તાપમાને સળગી શકે છે. સૂક્ષ્મ રીતે વિભાજિત પાવડર સ્વરૂપમાં, ઇટ્રિયમ પાયરોફોરિક છે, એટલે કે તે બાહ્ય ઇગ્નીશન સ્ત્રોત વિના હવામાં આપમેળે સળગી શકે છે. આ ગુણધર્મને કારણે આગના જોખમોને રોકવા માટે ઇટ્રિયમ પાવડરને કાળજીપૂર્વક સંભાળવા અને સંગ્રહ કરવાની જરૂર પડે છે.
નોંધપાત્ર રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા
ફોસ્ફોર્સ માટે ઇટ્રિયમ ઓક્સાઇડની રચના
ઇટ્રિયમ સંકળાયેલી એક નોંધપાત્ર રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા એ ઇટ્રિયમ(III) ઓક્સાઇડ ($Y_2O_3$) બનાવવા માટે તેનું ઓક્સિડેશન છે. આ પ્રતિક્રિયા મૂળભૂત છે કારણ કે ઇટ્રિયમ ઓક્સાઇડ ઘણી તકનીકી એપ્લિકેશન્સમાં એક મુખ્ય સામગ્રી છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુરોપિયમ ($Y_2O_3:Eu^{3+}$) સાથે ડોપ થયેલ ઇટ્રિયમ ઓક્સાઇડ ઐતિહાસિક રીતે કેથોડ રે ટ્યુબ (CRT) ટેલિવિઝન સ્ક્રીનમાં ગતિશીલ લાલ રંગ ઉત્પન્ન કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક હતો, જે એક સમયે ભારતીય ઘરોમાં પ્રચલિત હતા. મૂળભૂત પ્રતિક્રિયા આ છે:
$4Y (s) + 3O_2 (g) \rightarrow 2Y_2O_3 (s)$
આ ઇટ્રિયમ ઓક્સાઇડ લ્યુમિનેસન્ટ ડોપેન્ટ્સ માટે હોસ્ટ મેટ્રિક્સ તરીકે સેવા આપે છે, જે ઉત્તેજિત થાય ત્યારે પ્રકાશના ચોક્કસ રંગોના ઉત્સર્જનને મંજૂરી આપે છે.