टेनेसी (Tennessine) समजून घेणे (मूलद्रव्य 117)
टेनेसी (Tennessine) (Ts), ज्याचा अणुक्रमांक 117 आहे, हे आवर्त सारणीच्या (periodic table) गट 17 मध्ये असलेले एक कृत्रिम रासायनिक मूलद्रव्य आहे. यामुळे ते एक अतिजड मूलद्रव्य (superheavy element) आहे आणि सातव्या आवर्णातील (seventh period) दुसरे शेवटचे मूलद्रव्य आहे. अतिजड मूलद्रव्यांच्या संशोधनाचे केंद्र असलेल्या अमेरिकेतील टेनेसी (Tennessee) राज्याचा सन्मान करण्यासाठी 2016 मध्ये याला अधिकृतपणे हे नाव देण्यात आले.
नैसर्गिक आढळ आणि शोध
टेनेसी (Tennessine) पृथ्वीवर नैसर्गिकरित्या आढळत नाही. हे एक कृत्रिम मूलद्रव्य (synthetic element) आहे, म्हणजे ते प्रयोगशाळेत कृत्रिमरित्या तयार केले जाणे आवश्यक आहे. 2010 मध्ये रशियातील डबना येथील जॉइंट इन्स्टिट्यूट फॉर न्यूक्लियर रिसर्च (JINR) येथे केलेल्या प्रयोगांद्वारे त्याच्या अस्तित्वाची प्रथम पुष्टी झाली. या प्रयोगांमध्ये अमेरिकन प्रयोगशाळांसोबत, ज्यात टेनेसीतील ओक रिज नॅशनल लॅबोरेटरीचा (Oak Ridge National Laboratory) समावेश होता, सहकार्य करण्यात आले होते.
टेनेसी (Tennessine) अणूंचे संश्लेषण (synthesis) अणुगर्भीय संलयन अभिक्रियांमधून (nuclear fusion reactions) होते. या प्रयोगांमध्ये, बर्केलियम-249 (Berkelium-249) (एक दुर्मिळ किरणोत्सर्गी ॲक्टिनाइड मूलद्रव्य) च्या लक्ष्यावर कॅल्शियम-48 (Calcium-48) च्या प्रवेगित आयनांचा (accelerated ions) मारा केला जातो. या उच्च-ऊर्जेच्या धडकेमुळे अणुगर्भीय केंद्रे (atomic nuclei) एकत्र येऊ शकतात, ज्यामुळे थोड्या काळासाठी टेनेसीचा (Tennessine) अणू तयार होतो, सामान्यतः टेनेसी-294 (Tennessine-294) सारखे समस्थानिक (isotopes) तयार होतात.
निष्कर्षण (Extraction) आणि औद्योगिक उपयोग
त्याच्या कृत्रिम स्वरूपा (synthetic nature) आणि अत्यंत अस्थिरतेमुळे (extreme instability), टेनेसी (Tennessine) कोणत्याही नैसर्गिक स्त्रोतापासून काढले जात नाही, किंवा त्याचे कोणतेही औद्योगिक उपयोग नाहीत. टेनेसीचे (Tennessine) अणू तयार करणे ही एक जटिल, ऊर्जा-केंद्रित प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये अत्यंत विशेष कण प्रवेगक (particle accelerators) आणि दुर्मिळ समस्थानिकांचे (rare isotopes) लक्ष्य वापरले जाते.
गुणधर्म आणि स्थिरता
टेनेसी (Tennessine) हे एक अत्यंत किरणोत्सर्गी (radioactive) मूलद्रव्य आहे आणि त्याच्या सर्व ज्ञात समस्थानिकांचे (isotopes) अर्धायुष्य (half-lives) अत्यंत कमी असते. उदाहरणार्थ, टेनेसी-294 (Tennessine-294), जे अधिक स्थिर समस्थानिकांपैकी एक आहे, त्याचे अर्धायुष्य (half-life) फक्त काही दहा मिलीसेकंदांचे असते. याचा अर्थ असा की टेनेसीचे (Tennessine) कोणतेही तयार झालेले अणू जवळजवळ तात्काळ हलक्या मूलद्रव्यांमध्ये (lighter elements) विघटित होतात.
टेनेसीचे (Tennessine) दैनंदिन उपयोग
टेनेसीचे (Tennessine) कोणतेही सामान्य किंवा दैनंदिन उपयोग नाहीत. हे मूलद्रव्य प्रयोगशाळेच्या वातावरणात, अक्षरशः मिलीसेकंदांसाठी, क्षणभरच अस्तित्वात असते. जागतिक स्तरावर आतापर्यंत तयार झालेल्या टेनेसीच्या (Tennessine) अणूंची एकूण संख्या अत्यंत कमी आहे, कदाचित शंभरापेक्षाही कमी.
टेनेसीचे (Tennessine) प्राथमिक महत्त्व वैज्ञानिक संशोधनात आहे, विशेषतः अणु भौतिकशास्त्र (nuclear physics) आणि रसायनशास्त्रामध्ये (chemistry). शास्त्रज्ञ टेनेसीसारख्या (Tennessine) मूलद्रव्यांचा अभ्यास यासाठी करतात:
- आवर्त सारणीच्या (periodic table) मर्यादांचा शोध घेणे: अणुगर्भीय केंद्र (atomic nucleus) पूर्णपणे अस्थिर होण्यापूर्वी किती प्रोटॉन (protons) आणि न्यूट्रॉन (neutrons) धारण करू शकते याचा शोध घेणे.
- अणुगर्भीय संरचनेच्या (nuclear structure) सिद्धांतांची चाचणी करणे: अणुगर्भीय केंद्रांना (atomic nuclei) एकत्र बांधून ठेवणाऱ्या शक्तींना समजून घेणे आणि अंदाजित ‘स्थिरतेच्या बेटाचा’ (island of stability) शोध घेणे, जिथे अतिजड मूलद्रव्यांचे (superheavy elements) अर्धायुष्य (half-lives) लक्षणीयरीत्या जास्त असू शकते.
- सापेक्षतावादी प्रभावांचे (relativistic effects) परीक्षण करणे: खूप जड मूलद्रव्यांसाठी, इलेक्ट्रॉन (electrons) प्रकाशाच्या वेगाच्या जवळच्या वेगाने फिरतात, ज्यामुळे सापेक्षतावादी परिणाम (relativistic effects) होतात जे त्याच गटातील हलक्या मूलद्रव्यांच्या (lighter elements) तुलनेत रासायनिक गुणधर्म (chemical properties) बदलू शकतात.
टेनेसी (Tennessine) केवळ अत्यंत विशेष संशोधन सुविधांमध्ये अणू-अणू करून तयार केले जात असल्याने, भारत किंवा जागतिक स्तरावर कोणत्याही व्यावसायिक उत्पादनात, घरगुती वस्तूत किंवा औद्योगिक प्रक्रियेत त्याची उपस्थिती पूर्णपणे नाही. टेनेसीशी (Tennessine) संबंधित कोणतीही खाणकामे (mining operations), प्रक्रिया केंद्रे (processing plants) किंवा उत्पादन अनुप्रयोग (manufacturing applications) नाहीत।